MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Kva er nestekjærleik, Sylvi Listhaug?

Å ha vore i Birkenau og sett kva som skjedde er forpliktande.

I ei verd der flaumar og jordskjelv og terror ikkje berre skjer av og til langt borte, er det lett å gløyma menneska bak nyhenda. Vi må ikkje gløyme solidariteten og nestekjærleiken. Desse to viktige omgrepa som ofte blir forveksla. Sylvi Listhaug blei spurt i eit intervju kva nestekjærleik betyr for henne i flyktningepolitikken. For meg betyr det å hjelpe flest muleg der dei er, svarte innvandringsministeren. Då får ein mest igjen for pengane.

Ingen er vel usamde i at ein må prøve å hjelpe flyktningane så nær heimen deira som råd. Ikkje berre av økonomiske årsaker. Men å hjelpe flest muleg lengst muleg borte er ikkje nestekjærleik. Det er betre dekka av ’solidaritet’. Solidaritet handlar enkelt sagt om fellesskap til og med små eller større grupper. Det inneber å gi avkall på eigeninteresse for å skape kollektive verdiar for fleire. I Romarriket var solidaritet ei forplikting der kvar enkelt individ borga for heilheiten (solidum). Solidaritet blir ofte brukt om den rike verda sitt forhold til fattige land.

Nestekjærleik skil seg frå solidaritet på den måten at fokuset er på enkeltindividet: Omsorg og ansvar for eitkvart medmenneske utan omsyn til religion, kjønn eller politiske standpunkt. Eit av topptreffa når eg googla nestekjærleik var eit sitat frå eit brev i Bibelen skrive av ein namnebror av meg: «Men den som har jordisk gods og likevel lèt att hjartet sitt når han ser bror sin lida naud, korleis kan han ha Guds kjærleik i seg? Mine born, lat oss elska, ikkje med tomme ord, men i gjerning og sanning!»

Tre ord om deg og nesten din

Å seie at ein vil hjelpe flest muleg langt borte, og så redusere pengar til bistand, er å elska med tomme ord. Å skilje familiar frå kvarandre og sende ein far eller ei mor til krigsråka land er ikkje nestekjærleik. Å nekte å tru på dokumentasjon om at ei kvinne er dømt til pisking i Iran og sende henne tilbake til tortur er ikkje nestekjærleik. Å ha Europarekord i kor mange unge flyktningar ein sender tilbake til Afghanistan er ikkje nestekjærleik. Norske nordmenn blir på det sterkaste fråråda å reise til Afghanistan. Flyktningar Norveg har utvist har ifylgje Amnesty blitt drept etter dei blei sendt til Afghanistan. På den høgreekstreme, innvandrarhatande nettsida dokument.no blir Sylvi Listhaug hylla for at ho, som dei skriv, ikkje viser kjensler i desse sakene.

Det burde vere eit varselskot for norske politikarar når skandinaviske nazistar hyllar Frp og Listhaug for måten regjeringa behandlar flyktningar på.

Eg var nyleg med tiandeklassingane i Sogndal til dei tyske utryddingsleirane i Auschwitz og Birkenau i Polen. Der fekk vi møte tidsvitnet Arne Eilertsen, 85 år og sylskarp i sin kritikk av den framandfrykten som veks fram i Europa i dag. Det var den same framandfrykten og hatet som på 1930-talet var forutsetnaden for nazistane sin framvekst, som resulterte i utrydding av 6 millionar jødar, i tillegg til store mengder sigøynerar og funksjonshemma. Eg meinar ikkje på nokon måte å skulde Frp eller Listhaug for å vere nazistar. Det er dei ikkje. Men nazismen er på framvekst igjen i Europa i dag, og det burde vere eit varselskot for norske politikarar når skandinaviske nazistar hyllar Frp og Listhaug på facebook og kommentarfelt.

IMG_5603 (2)

Den norske minnesteinen i Birkenau: «La alltid dette sted være et rop av fortvilelse og et varsel til menneskeheten hvor nazistene myrdet omkring halvannen million menn, kvinner og barn, hovedsakleg jøder fra flere land i Europa.»

NRK hadde denne veka sak om ungdommar som har vore på tur til Birkenau, verdas største gravplass, og sett dokumentasjonane nazistane sjølve gjorde på utryddingane av jødar. Etter dei vel var heime igjen fekk dei brev frå norske nazistar med ’bevis’ på at jødeutryddingane aldri har skjedd. Dette blei opplevd som skremmande av dei som mottok breva. Vi må gjere det vi kan for å stoppe slike krefter, var vårt tidsvitne Arne Eilertsen si oppmoding til dagens ungdom. Sei tydeleg frå når nokon prøver å nekte for nazistane sine utryddingsleirar! Å ha vore i Birkenau og sett kva som skjedde er forpliktande.

Les også:
Solidaritet og nestekjærleik – to ulike menneskesyn

Advertisements

Valkampoppvasken

Valkampen er heldigvis snart slutt. Dei fleste er vel no leie av politikarar som ropar i munnen på kvarandre slik at ingen får med seg noko av kva dei meinar. Det vi kjem til å hugse frå denne valkampen er kanskje mest at det blei den skitnaste valkampen nokon hugsar her til lands.

Det er lenge sidan eg blei lei av at Trond Giske og Jonas Gahr Støre omtrent kvar einaste kveld i beste sendetid på radio og fjernsyn snakka om kor dårleg alt går her i landet, og kor mykje dårlegare alt kjem til å bli om ikkje dei får styre landet neste fire åra. Meiningsmålingane viser at det ikkje berre er eg som ikkje ynskjer ein statsminister som satsa heile valkampen på at landet held på å gå til grunne når ikkje han har makt. Å sutre seg gjennom valkampen fungerer dårleg når det annakvar dag kjem statistikk og rapportar om at ting likevel ikkje går så dårleg i Norveg. Å sutre over kor dårleg det går i verdas rikaste land er sjølvsagt ein mislukka valkampstrategi. Men det er ikkje dette som gjer valkampen til den skitnaste vi hugsar. Sutringa til ma Støre og Giske er nokså uskuldig samanlikna med mykje anna.

Det skitnaste i valkampen trudde vi lenge var Listhaug sine mange uttalar bygd på intoleranse og framandfrykt. Framandhat og retorikk som byggjer frykt og trusslar og hatefulle kommentarar på nettet er dessverre på framvekst i Europa. Men denne veka klarte AUF nesten å slå Listhaug i skitne triks. I ein video brukte AUF i Trøndelag så «sterke verkemiddel» at Støre tok sterk avstand frå den. Videoen blei då sletta. Men ifylgje Aftenposten forsvarte AUF-leiar i Trøndelag, Julie I. Hole, videoen. Ho meinar den ikkje var over streken, og at videoen blei sletta fordi dei hadde fått fram dei poenga dei ville ha fram.

Eg vil bruke eit bilde: Lat oss tenkje oss at valkampen var sett saman av koppar og glas, tallerkar og fat, knivar og gaflar og serveringsskeier. Alt slikt treng å bli vaska opp etter bruk. Om det ikkje blir vaska blir det berre meir og meir ureint. Meir og meir uappettitteleg. Meir og meir ekkelt. Meir og meir fråstøytande. Og meir og meir skadeleg for dei som brukar det. Slik er det også med valkampen. Det må vere nokre valkampar sidan nokon har gidda å teke oppvasken. Derfor blir alt ein brukar i valkampen skitnare og skitnare. Det har vorte direkte uappettitteleg; ekkelt. Og det har vorte potensielt skadeleg å bli utsett for det. Det er på tide at nokon tek ein oppvask. Det er ikkje slik veljarane vil ha det i Norveg. Kanskje media vil ha valkampen så konfliktfull og fråstøytande som muleg. Og dei hjelper godt til med å vri og vende på alt når dei intervjuvar politikarane. Dei har gjort seg til ekspertar på å misforstå politikarane med vilje og på manipulerande intervju. Dei skuldar politikarane for å vere uklare, men gjer alt dei kan sjølve for å gjere politikarne sine standpunkt forvridde til det ugjenkjennelege. Debattprogrammet Underhuset på TV2 er snart åleine om å ikkje vri og vende og manipulere slik.

Uansett om du vil stemme på eit parti som ikkje har teke valkampoppvasken på lang tid, eller om du vil stemme på eit parti som har det litt reinare på kjøkenet, så er det viktig å bruke stemmeretten. Om du ikkje stemmer har du heller ingen rett til å kritisere politikarane på noka side i det politiske landskapet. Godt val!

Johannes Eggen Mundal

Ufin kamp om veljarane

(Denne teksten blei først publisert i BT og Vårt Land hausten 2013.)

Alle som les aviser har fått med seg ufine kampar mellom og innanfor mange politiske parti denne valkampen. Meir usynleg for dei fleste føregår ein kamp om dei kristne veljarane. Ein kamp som ofte er prega av sterke skuldingar og fantastiske konspirasjonsteoriar.

Mange skuffa Krf-veljarar søker mot Frp som eit frelsande parti som skal stoppe avkristninga av Norge. Men på den blåblåaste sida dukkar det gong på gong opp konkurrentar om dei kristne veljarane. I år stiller til val eit parti med det monopoliserande namnet «Dei kristne», som om dei hadde guddommeleg einerett på å vere politisk kristne. Eg møtte ved eit tilfelle ein av stortingskandidatane deira i sommar. Då forstod eg namnetvalet til partiet. Ho var full av forakt og negativ omtale av Krf og namngjevne Krf-politikarar, på ein måte eg slett ikkje assosierar med kristendom og kristen nestekjærleik. Dei kjenner seg kalla av Gud og Han sjølv skal syrgje for at dei kjem inn på Stortinget, hevdar dei. Eg tykkjer det då er undarleg at dei sjølve trur så lite på denne visjonen at dei er nøydde til å bruke valkampen til å rakke ned på Krf og alle andre (bortsett frå Frp) på ein måte som er heilt framandt for mitt bilde av kristendom.

Eg spurde «Dei kristne»-førtekandidaten om fleire politiske emne. Kva slags klimapolitikk har dei? Eg fekk då vita at klimapolitikk har vorte ein religion, at dei ikkje har noko punkt om det i programmet sitt, og at eg som kristen bør vite at jorda er som eit laken som etter kvart blir utslite, og at det er det som skjer med jorda. Tanken om at klimaproblema har med menneska å gjere, eller at dei kan vere menneskeskapt, er ein idè oppfunne av FN og norske sosialistar med eitt føremål: å vri mest muleg skattar og avgifter ut av norske skattebetalarar. Ein meir tydeleg konspirasjonsteori har ikkje eg møtt denne valkampen, ikkje ein gong hos Frp. Men ein ting trur eg felles med det politiske partiet «Dei kristne», og det er at Gud vil plassera dei der dei skal vera etter 9. september.

Grunnleggjaren av den kristne tv-kanalen Visjon Norge, Jan Hanvold, brukar facebook aktivt for å påverke folk til å stemme Frp. Om Frp og «Dei kristne» får styre vil Norge bli eit paradis, hevdar han. Då han blei frelst forstod han kva åndsmakter som driv sosialistane. Det er antikristelege straumar som fornektar Gud og evangeliet. I ein nabostatus skriv han: «Krf er sosialister, som vil ha opp bensinpriser og skatte folk ihjel. Krf er et parti som ikke er å stole på.» I andre statusar skriv han: «Ikke kast bort stemmen dine på Krf. Det var med å avkristne Norge i 2012 og har avkristnet sitt selv selv i 2013.» og «Krf har lenge nok manipulert sine velgere. Det er godt at flere og flere skjønner dette.» Eg reknar med at kristne flest forstår korleis Hanvold prøver manipulere sine fylgjarar.

Jan Hanvold avslører sjølv at det han skriv om norske politikarar byggjer på forakt. I ein status skriv han: «Igår var vi samlet i Hokksund Rådhus. Der fikk vi ennå større politiker forakt.» Og eg trudde at kristne skulle be for og velsigne dei som styrer i landet, ikkje forakte dei eller spreie hatfulle ord om dei!

I nesten kvar einaste status ser det ut som målet er å rakke ned på Krf og sosialistar grovast muleg, med tal og skuldingar som er meir eller mindre sanne. Dei raudgrøne, desse antikristelege sosialistane, har i det heile mykje på samvitet. Det er dei som har skulda for at det oppstod brann i Gudvanga-tunnellen, og for at bilistane måtte lide i bilkøar på grunn av omkøyringane etterpå. Det er dei raudgrøne sin feil at folk køyrer seg i hel på norske vegar, fordi vegane er for smale. I heile tatt har sosialistane ikkje gjort anna enn å bygge opp byråkratiet dei siste åra, og gitt blaffen i alt anna som skulle vore gjort.

Men kva for paradis snakkar Hanvold eigentleg om? Ein kan få inntrykk av at eit samfunn utan sosialistar eller Krf er ein god start. Det er visst ikkje så ille her på Vestlandet forresten: «Det er befriende å være på vest-landet. For her er det lite sosialister, å mange kristne,» skriv Hanvold. For han er nok kombinasjonen kristne sosialistar utelukka. Dei tilhøyrer nok ikkje hans målgruppe.

Kva for paradis blir det i Norge om Hanvold får det slik han vil med Frp som styrande makt? Først og fremst blir det eit samfunn der kapitalismen legg alle føringar. Det blir ikkje mykje paradis av at Mammon styrer landet! I tillegg vert desse punkta gjennomført: Aktiv dødshjelp. Prostitusjon likestillast med «andre sørvisyrke». Staten skal ikkje setje grenser for porno. Sekskjøpslova skal opphevast. Tobakk og alkohol skal bli meir tilgjengeleg. Grovt sett skal det bli meir liberalistisk politikk på alle områder som dei kristne veljarane vil ha mindre liberalisme. For meg liknar ikkje dette på noko bibelsk paradis. Det liknar på eit samfunn som ikkje skil seg mykje frå dagens Norge.

Tenk om Donald bommar på Kim?

Tenk om Kim Jong-un kastar ein snøball mot Donald Trump og treff han på eit ømt punkt. Tenk om Donald i sinne prøver å kaste ein snøball tilbake mot Kim, og ikkje får det til. Han prøver, men klarar det ikkje. Tenk om ting ikkje går slik som vi trur.

DonaldPrump

Eg hugsar då eg var barn, då vi ikkje hadde høyrt om smarttelefonar, iPadder eller andre dingsar som kunne koplast til heile verda via ein verdsvev. Då fann vi på andre leikar. Nokre av leikane vi leikte var krigsleikar. Ganske uskuldige kanskje, samanlikna med krigsspela mange barn spelar i dag. Om sommaren kriga vi i skogen utkledd som indianar eller cowboy – alt etter kva lag vi var på. Om vinteren bygde vi borger og hadde snøballkrig. Fiendskapen var ein alvorsmeint leik. Som hemmeleg våpen brukte vi vatn til å ise snøballane. Eg hugsar ikkje lenger kven som vann krigane. Eg hugsar berre at vi hadde det moro med krigsleikar då vi var barn.

No spelar Donald og Kim krigsspel med ’heile verda’. Vladimir er med på leiken. Akkurat no er han litt på defansiven pga den harde ordbruken mellom Donald og Kim. Det likar han sjølvsagt ikkje. Slik spelet er har han potensiale til å påverke utfallet mellom Donald og Kim. Korleis har vi inga oversikt over. Både Kim og Vladimir har vist verda at dei kan meistre det å legge digitale hinder mot Donald. Donald brukar sterke ord mot Kim om ’eld og raseri som verda ikkje har sett før’. På NRK seier dei at ikkje nokon president har brukt slike ord før. Men Harry (Truman) brukte omtrent same orda før han ga ordre om å atombombe Japan. Elden og raseriet frå den tida sine atombomber har verda sett. Donald truar med noko som er verre enn det verda har sett før.

verdenskart

Donald og Kim og Vladimir spelar krigsspel med heile verda som spelebrett.

Barna Kim og Donald ser på stillinga på spelebrettet og seier dei har hemmelege våpen, verre enn verda har sett før. I sitt ovmot meinar begge at dei kan vinne dette krigsspelet medan Vladimir står og ser på. Men Vladimir vil også vinne.

Donald stolar på sin overlegne militærmakt. Kim er ikkje i nærleiken. Det veit vi. Det veit dei. Det veit alle. Men vi veit også at Kim har testa program for å sette digitale system ut av spel. Løysepengeviruset som ramma verda vart spora tilbake til Kim. Kva om Kim sender ein snøball mot Donald, pluss eit virus som set Donald ut av spel? Tenk så om Donald i sinne prøver å kaste ein snøball tilbake mot Kim, og ikkje får det til. Han prøver, men klarar det ikkje. Då endrar spelet seg. Både for Donald og for alle andre.

Dette er dessverre ikkje ein snøballkrig. Kanskje det ikkje blir meir enn ein ordkrig. Men kanskje er det eit krigsspel på fullt alvor. Der heile verda er spelebrett.

Trafik-ku-kultur

For to veker sidan skulle eg som snarast til Sogndal ein tur. Det blei ein lang biltur. Rett etter vi var komne ut på rv. 5 tok vi igjen nokre syklistar. På ein lang strekning utan møtande trafikk kom vi oss forbi, og køyrde etter fartsgrensa inn i Bergstunnelen. Plutseleg var dei ei gruppe syklistar framfor oss igjen. Heldigvis såg vi dei før vi var heilt oppe på bakhjulet deira. Dei var ikkje så lette å få auga på då det kom bilar mot og syklistane verken hadde lykter eller refleksvestar. Opp resten av Bergstunnelen gjekk trafikken i 10-20 km/t bak syklistane. På Berge er det forbikøyringsfil, og syklistane passa på å legge seg slik at bilkøen ikkje kom forbi. Ein bil brukte hornet. Då fekk han fingeren frå ein syklist.

forbudt_gaende_syklende

Ein bil brukte hornet. Då fekk han fingeren frå ein syklist.

Opp gjennom Frudalstunnelen hadde vi god tid i bilen både til å ergre oss og til å diskutere om dette var nokre uvitande turistar eller om det var nokre som for moro hadde lagt treningsturen opp gjennom tunnelane og gitt blaffen i forbodsskilt og faren dei utsette seg sjølve og andre for. Det var ikkje noko som tyda på at det var ein organisert aktivitet, då det verken var skilting om at det pågjekk sykkelritt eller ledebilar. Det første teiknet på at det likevel kunne vere eit arrangement fekk vi på slutten av Frudalstunnelen, der det var eit lite skilt om kor mange kilometer det var til ’finish’.

Rett utanfor tunnelen i Sogndalsdalen var det eit stort banner på vegskuldra med påskrifta ’Viking tour’. Etter å ha vore vitne til farlege forbikøyringar og det eg oppfatta som nestenulukker inne i tunnelen slo det meg at eg tvilar på om vikingar hadde vore så dumme at dei utsette seg for så stor fare berre for moro. Dei sloss og drap kvarandre, ja, men då handla det om ære og hevn – eller om kvinnfolk. Dei hadde ikkje vore dumme nok til å sykle inn i tunnelar utan lys og refleksvestar. Det kan eg sjølvsagt ikkje bevise. Kanskje for kvinnfolk. Men det var ikkje tunnelar den gongen. Ikkje bilar heller. Eller syklar.

Kyr viser i alle fall ikkje fingeren til irriterte bilistar.

I eit innhogg for mange år sidan skreiv eg ein parodi på Jan Erik Vold sitt dikt ’kulturuke’. Eg når sjølvsagt ikkje opp til Jan Erik Vold verken når det gjeld å skrive eller å framføre dikt. ’Trafik-ku-kultur’ blei slik:

trafikkultur – urtrafikkult – kulturtrafikk – ikkulturtraf – fikkulturtra – turtrakulfik – kulturtrafikku – kukulturtrafik – ukulturtrafikk – kukulturtrafik – trafikk-ku-kultur – trafikkukultur

Og når eg tenkjer på det, så er vel ikkje trafikkulturen til kua særleg dårlegare enn somme folk sin. Kyr viser i alle fall ikkje fingeren til irriterte bilistar. Om Viking tour kunne ein etterpå lese at dei hadde fått løyve til å gjennomføre rittet, med krav om god merking. Om det hadde vore gjort, og syklistane i tillegg hadde hatt syklar lovleg utstyrt med lys, så trur eg mange farlege forbikøyringar hadde vore unngått. Då trur eg fleire av bilistane hadde køyrt meir omsynsfullt. No blei bilistane irriterte over det dei oppfatta som ulovleg sykling. Politiet mottok mange telefonar frå bilistar som reagerte sterkt, skriv Firda. Dei stoppa rittet før målgang. Rittansvarleg Geir Ellingsen gir skulda til syklistane, som ikkje brukte lys og refleksar. At løpet var dårleg merka og at det ikkje var ledebilar med, unngår han å kommentere. Det er mange vegar i Norveg som eignar seg til sykling. For klimaet er sykling bra. Derfor er det ekstra trist at eit sykkelritt blir arrangert slik at det aukar konfliktnivået mellom bilistar og syklistar. Ha ei trafikktrygg helg!

Denne teksten var trykt som Innhogg i Sogn Avis laurdag 12. august 2017

Berre ein hund?

Berre ein hund er rekna for å vere ein av Per Sivle sine beste forteljingar, og er den mest kjente. Den handlar om venskapen mellom Per og hunden Hall. Teksten stod først på trykk i Sogor i 1887.

Den sommaren Per var tolv år kom engelskmannen Mister Johnsen til garden på Stalheim på Voss. Johnsen ville gå turar i fjella, og søkte husrom. Med seg hadde han hunden Hall. Per Sivle sine ord om første møte med hunden er slik: «…der attom honom stod med labbarne paa dørstokken og glodde inn i stova eit ubeist so skræmelegt, at eg ikkje kjende føterne under meg, so fælen vart eg. Trollet tottest meg vera likso stort som ei liti kviga…»

Per blei snart som ein hjelpar til den rike engelskmannen. Han vart etter kvart godt kjent med hunden Hall og blei glad i han. Det var velsigna dagar for Per, men dei enda brått og tragisk då Johnsen fall frå fjellet og ned i fossjuvet Helvete. Banda mellom Per og Hall blei sterkare, men hunden blei etter kvart jaga bort av dei vaksne og blei borte i fjella. Dei trudde hunden var daud, heilt til dei oppdaga at sauer og lam var drepne av udyr. Då jakta dei på Hall, og skada han, men på nytt forsvann hunden i fjella. Dei vaksne sitt hat mot Hall var like sterkt som Per sin kjærleik til hunden. Derfor kunne ikkje dei vaksne forstå Per sitt forhold til Hall. Den skadde hunden søkte tilbake til Per, som pleia han og gøymde han. Dette blei sjølvsagt oppdaga, og Hall blei skoten.

«Han Hall var ikkje anna han stakar, han var berre ein hund. Men um han no og berre var ein hund, so var han daa kor som er, ein framifraa hund; han var framifraa baade stor og klok, og livde dertil sitt hundeliv so framifraa utbytt av lagnaden millom lukka og ulukka, at livssoga hans, vissa for meg, eig fullt so vel krav paa aa minnast som mangt eit mannsliv.»

Bandet mellom menneske og hundar har utvikla seg gjennom fleire tusen år. Hundar har blitt inkludert som familimedlemmer, enten dei blir opplært til nyttig bruk, eller dei blir bortskjemde som babyen og einebarnet i familien. Medan hunden sin status hos folk er høg, er sauen sin status hos folk flest synkande. Bønder er, som eg har gjort greie for i tidlegare innhogg, ikkje som folk flest.

I kronikken «Ikkje berre ein hund» på forskning.no hervdar Kristin Armstrong Oma at sauen sin status er i ferd med å endre seg, ikkje hos folk flest, men hos sauebonden. Ho hevdar at bønder ikkje lenger ser på sauene sine som individ, eller subjekt, men at dei ser på sauene som ein flokk utan personlegdom, og trekker derfor slutninga at bønder ikkje kan vere like glade i sauene sine som ein hundeeigar er i hunden sin. For dersom saueeigaren hadde vore like glade i sauene sine som hundeeigaren i hunden sin, så hadde ikkje bonden sleppt sauene sine på beite der det har skjedd at hundeeigarar let hundane springe laust utan å bry seg med at det er sauer der.

Eg sende nyleg ein sau til slakt. Ho var på alder med ein gamal hund, og minst like klok. Og sjølv om forskarar meinar dei kan prove at eg ikkje er glad i sauene mine, så er eg trist og lei meg når eg sender sauer og til slakt. Eg syns også det er trist at hjelpelause lam og hjortekalvar blir drept av hundar fordi hundeeigaren er så glad i hunden sin at han meinar at bandtvang og norsk lov ikkje gjeld. Kor glade er slike hundeeigarar eigentleg i dyr? Gjeld empatien deira ikkje lenger enn til sin eigen hund? Det er heldigvis ikkje hundeeigarar flest som oppfører seg så rått og empatilaust mot andre dyr. Og for dei det gjeld er det ikkje for seint å bli lovlydige og begynne å respektere bandtvangen!

Verdens vakreste gjestehavn?

Overskrifta er lånt frå Båt-magasinet sin omtale av den nye gjestehamna i Fjærland. Dei skriv at det nye sørvisbygget og rikeleg tilgang til straum og vatn gjer gjestehamna i Fjærland til ein av dei mest tilrettelagde gjestehamnene i Sognefjorden. Dei store orda ’verdas vakraste’ peikar også på natur og lokalisering, og Båtmagasinet viser til at Fjærland for nokre år sidan blei kåra til ein av verdas vakraste stader, ’der bygda ligg mellom sine mektige tindar og smaragdgrøne fjord’.

img_0745.jpg

Heilt sidan 1990-talet har det vore planar om å gjere noko med området mellom daglegvarebutikken og Hotel Mundal sin eigendom i Mundal. Så tidleg som 2002 kom Mundal sentrum med på Sogndal kommune si ti-på-topp-liste. I 2005 blei det laga ein plan med ’plastring’ (organisert steinfylling) i sjøkanten. Kommunen løyvde pengar til dette, noko som utløyste bygdeutviklingsmidlar frå Innovasjon Norge. Planen hadde eit budsjett på 2,1 millionar.

Planane drog likevel ut. I 2010 inviterte Fjærland bygdalag til eit møte om Mundal sentrum. Der blei det vedteke å sjå bort frå planane om å plastre strandlina. Fjærlendingane ville ha båtkai, parkering og parkanlegg på området. Dette blei vedteke på møtet. Parkanlegg blei seinare omdefinert til torganlegg. Ein såg fort at pengane som var løyvde langt frå var nok til gjennomføre det bygdamøtet hadde vedteke. Sidan det alt var søkt om bygdeutviklingsmidlar etter dei gamle planane, var det ikkje muleg å søke på nytt. Derfor var det trong både for ein omfattande dugnadsinnsats og privat innsamla midlar.

I 2011 arbeidde Bygdautvalet (styret i Fjærland bygdalag) vidare med saka, og bidrog mellom anna med å få til avtalar mellom kommunen og grunneigar. I juni 2011 kontaktar dei ein utflytta fjærlending som tok på seg å teikne og planleggje heile prosjektet på dugnad. September same år la han fram nye planar for Mundal sentrum. Planane blei drøfta på årsmøtet til Fjærland bygdalag, dei blei vedteke, og det vart sett ned ei nemd for prosjektet. Sogndal kommune skulle eige prosjektet, medan Bygdalaget skulle ha ansvar for planleggjing og utføring. For å få godkjent prosjektet måtte arbeidet ha ein godkjent fagperson. Dette ansvaret er også gjort av ein fjærlending med stor dugnadsinnsats.

bolettasteinen.JPG

Denne steinen reiste sogningar til minne om Bolette C. Pavels Larsen

Dei nye planane hadde ein kostnad på 6,5 millionar. Dei offentlege tilskota, inkl. ei tilleggsløyving frå kommunen, var 2,1 millionar. Kort sagt: Det mangla 4,4 millionar. Dette måtte dekkast av dugnadsinnsats og private gåver. Og som ikkje det var nok blei det innlemma nye planar i prosjektet. Det skulle byggjast eit sørvisbygg og Boletta-steinen, som vart reist til minne om forfattaren Bolette C. Pavels Larsen i 1907, skulle flyttast til torget. Bolette var frå Kjørnes i Sogndal. Ho budde mesteparten av livet i Bergen, og var litteraturkritikar i Bergens Tidende. I ei årrekkje var ho i Fjærland om somrane. Ho var den første forfattaren som ga ut bøker på sognamaol. Smaoe skjeldringa, som kom i 1897 har fleire skjildringa frao Fjærland, ei ao dei fortel om tippoldefar min og grannen sitt møte med ei bjøddn.

No staor altso Fjærland gjestahabn ferdige og klar til opning 24. juni. Takka vera ein heisn dugnadsinnsats både frao bygdafolk og frao utflytte fjærlendinga, til alt frao planleiggjing til praktisk gjønoføring. Laongs kaien staor ein laonge trebeink: Fjærland sitjebeink. Dan ha maonge luteigara. Da e eitt ao paofunni til Bygdalaget for å fao finansiert prosjekte. Eg ynskje Fjærland lukka ti med ny gjestehabn og eit flott torg!

Les også: Det innhaldsrike vertshuset i Supphelledalen.

Musikalitet i jordbruksforhandlingane

Musikalsk og enkel innføring i jordbruksforhandlingane (for dummies).

Bondeorganisasjonane var fulle av optimisme då dei la fram kravet i jordbruksforhandlingane. Stortinget hadde overkøyrt landbruksminister Jon Georg Dale si landbruksmelding, og sa mellom anna at inntektsgapet til andre samfunnsgrupper skulle reduserast. Etter forhandlingar på overtid seier bondeorganisasjonane dei ikkje klarte å oppnå ein avtale med staten som fører til at inntektsgapet til andre grupper minkar. Derfor braut dei forhandlingane og har gått til aksjonar.

Då landbruksorganisasjonane la fram sitt krav for nokre veker sidan, var kravet ein auke i årsinntekt på omlag 31.000 kroner. Dette er 15.000 meir enn prognosert lønnsauke for andre samfunnsgrupper i 2018. Dette meinte statens forhandlar, Leif Forsell, var umusikalsk.

Statistisk sentralbyrå gir kvart år ut tal som viser gjennomsnittleg inntekt for ulike grupper i samfunnet. På denne lista ligg mjølke- og husdyrprodusentar på 305.-plass med ei gjennomsnittleg årsinntekt i 2016 på 331.000 kroner. Det var ein auke i årsinntekt frå året før på 4.800 kroner. Leif Forsell, som tykkjer dette er umusikalsk, er sjølv leiar i offentleg administrasjon. Ifylgje statistikken har hans gruppe ei gjennomsnittleg årsinntekt på over ein million (1.092.000,-) kroner. Det var ein auke på 22.000,- frå 2015. Eg anar ikkje om Leif Forsell dreg opp gjennomsnittsinntekta til gruppa, eller om han dreg det ned. Men eg meir enn anar at han ikkje er særleg musikalsk.

mai17_1.jpg

For å gjere tala meir forståelege kan vi samanlikne med fleire grupper på lista. Bak mjølkebøndene er det ni grupper til. Fire av desse er også innanfor landbruket. Resten av plassane på botn tek kafé-, koisk- og bensinstasjon-tilsette. Alle andre grupper tenar meir. Grunnskulelærarar har ei gjennomsnittleg årsinntekt i 2016 på 513.600 kroner. Det var ein auke på 12.000 frå 2015. Journalistar tente 566.000 kroner i 2016. Det var ein auke på 13.000 frå året før. Politikarar tente 775.000 kroner i 2016. Det var ein auke på 35.000 frå året før, og eit avansement på lista frå 26. til 21.-plass.

Les heile statistikken over inntekta for alle samfunnsgrupper i Norveg her!

Korfor er så Forsell og Dale på den eine sida, og bondeorganisasjonane på den andre sida så usamde om desse faktatala? Når Forsell og Dale snakkar så unngår dei heilt å komme inn på inntekt og inntektsauke rekna i kroner og øre. Dei snakkar om prosentvis inntektsauke. Og alle forstår at om dei gruppene som tenar minst skal ha like mykje inntektsauke som dei som tenar meir, så blir prosentane høge. Slik prøver Forsell og Dale å framstille bøndene som kravstore når dei krev ein inntektsauke som berre tettar gapet til andre grupper litt. Forsell sine uttalar om umusikalitet blant bøndene blir nokså malplasserte. Det framstår som både sjølvmotseiiande og uintelligent når folk som ikkje har greie på musikk brukar manipulasjon og falske tonar for å bevise at andre er umusikalske.

mai17_3.jpg

Gamalnorsk spelsau med trillingar, mai 2017-

Dale snakkar om bøndene si gode inntektsutvikling siste åra. Bøndene hadde altså ein gjennomsnittleg inntektsauke på 4.800 kroner i fjor, medan politikarar hadde ein lønnsauke på rekordstore 35.000 kroner. Når Dale kommenterte brotet i jordbruksforhandlingane brukte han ein del tid på å snakke om bønder og vanlege folk. Han snakka forresten mest om vanlege folk. Det er vanlege folk som må betale for bøndene sine krav, sa han. Han ’forstår’ at bønder ikkje er vanlege folk. Vanlege folk ville vel ikkje arbeidd kvar kvar kveld og kvar helg heile året for landets dårlegaste løn? Kvifor gjer vi bønder det likevel? Ein kollega i Fjærland sa ein gong på eit møte at han verdset det å vere sin eigen herre til 200.000 kroner. Slik kom han opp i same inntekt som ein industriarbeidar, meinte han. Ikkje for å øydeleggje dette gode sitatet, men fridom betalar dessverre ikkje rekningar. Derfor er bondeaksjonane no heilt naudsynte.

Les også:

Kriseførebuing á la Norveg. (Sogn Avis 18.2.2017)

Bønder er ikkje vanlege folk. (Nationen 10.1.2017)

Verste sort mobbing?

Elevundersøkinga for skuleåret 2015/16 er nyleg offentleggjort. Den viser at 5,5 prosent av norske elevar blir mobba av andre elevar. I tillegg blir 1,8 prosent utsett for mobbing frå vaksne på skulen. Sannsynlegvis er det mørketal. Erfaring viser at barn som blir mobba skjuler det heller enn å innrømme det.

Eg har sikkert skrive om mobbing før. Temaet er så viktig at det må gjentakast. Barna våre er det viktigaste vi har. Dagsrevyen viste nyleg ei mobbesak frå Nordfjordeid. Foreldre i fleire mobbesaker på skulen opplevde at rektor ikkje gjorde noko. Rektor meinte at mobbing ikkje var noko problem, og at det ikkje var behov for å gjere tiltak. Det sa han til foreldre med barn som hadde sagt at mobbinga gjorde at dei ikkje orka å leve meir. Og dessverre tek barn sjølvmord pga mobbing. Ifylgje organisasjonar som hjelper unge mobboffer er det eit problem at skular og skuleleiing ikkje ser, eller ikkje vil vedgå, at det skjer mobbing på deira skule. Men dei veit det skjer på alle andre skular. Fornekting er ein viktig årsak til at mobbing får halde fram. Mobbefrie skular eksisterar ikkje. Når nokon seier noko anna må foreldre vere på vakt.

Når vaksne oppfører seg slik kan vi ikkje lukke augene og tru at mobbefrie skular eksisterer.

Elevundersøkinga viser at trivselsfylket Sogn og Fjordane er omlag på landssnittet. Men fleire kommunar i Sogn ligg over snittet. Luster, Sogndal og Leikanger ligg mellom 7,4 og 10 prosent på trinn 7. Det betyr at opp mot 10 prosent blir utsett for gjentakande vondsinna åtferd av medelevar. Utan at vaksne grip inn og stoppar det. Tala for kor mange i kvar kommune som blir mobba av lærarar er ikkje offentleg. Det burde det vore. Uansett er tala høge. I Luster, Sogndal og Leikanger er tala for trinn 10 mykje lågare. Kan det vere slik at større skular (ungdomsskulane) har større fokus på og mindre problem med mobbing enn dei mindre skulane?

På eit foreldremøte eg deltok på nyleg var politi tilstade og snakka om mobbing. Ei av dei verste formene for mobbing er å oversjå folk, sa ho. Å gå rett forbi folk som om dei ikkje eksisterer. Å snu seg bort når nokon seier hei. Det kan vere vondare enn mange stygge kommentarar. Om folk får kommentarar så eksisterer dei i det minste. Å bli bevisst oversett, stengt heilt ute, er ei verre form for mobbing enn grove kommentarar. Sjølvsagt kan alle ein gong gå forbi nokon i eigne tankar utan å sjå folk. Men politidama snakka om gjentakande, bevisst utestenging. Kanskje den verste forma for mobbing.

Ofte er ikkje vaksne betre enn barn. Somme vaksne gjer det vi andre prøver lære barna at dei ikkje skal gjere. Eg har høyrt vaksne snakke respektlaust, stygt og nedlatande om folk dei ikkje likar, medan det er barn tilstade. Siste 5-6 åra har eg sjølv opplevd at somme ikkje helser tilbake, men stirrar på eit punkt bak nakken som om ein ikkje eksisterer. Etter at eg smiler og seier hei. Å bli behandla som ein ikkje eksisterer kan vere spesielt vondt og øydeleggjande for barn. Hat er meir skadeleg for den som hatar enn den som blir hata, skal ein klok person ein gong ha sagt. Men det kjennest ikkje slik for den som blir hata. Eller for mobbeoffer.

Sjølv har eg etter kvart komme til at når ein smiler og seier hei til folk, og dei lest som du ikkje er der, så er det ikkje mitt problem. Men det har teke lang tid. Eg ynkjer å vere venner med alle. Når eg smiler til folk og seier hei, så meinar eg berre å vere hyggjeleg. Om folk oppfattar det som ein provokasjon så er det ikkje mitt problem. Når vaksne oppfører seg slik kan vi ikkje lukke augene og tru at mobbefrie skular eksisterer.

Les også: Når læraren mobbar

Tull om gran og gull og grøne skogar

Etter krigen blei det brukt store ressursar på granplanting i Norveg. Måla var høge. Kvart år i seksti år skulle 60.000 dekar plantast med gran. 27 millionar plantar kvart år. Alle skulle vere med på dugnaden. På 80-talet, då eg var elev på skulen i Fjærland, hadde skulen framleis skogdagar med granplanting. Og kvart år blei det naturlege økosystemet i beite og lauvskog på Vestlandet erstatta med granskog. Eit treslag som ikkje høyrer naturleg heime her. Vestlandsbøndene trudde det var ei investering for komande generasjonar. Skogentusiastane hevda bøndene ville doble inntekta om dei reduserte beitedyr og planta gran på beitemarkene. Skogen var banken som skulle gi rekordhøge renter. I dag veit vi kor feil dei tok. Etter å ha bandlagt og øydelagt beiteareal og den naturlege lauvskogen i seksti år er tømmerprisen ein brøkdel av kva den var då grana blei planta, medan kostnadane med granhogst er mangedobla.

Dagmar

Grøne skogar etter Dagmar.

Orkanen Dagmar julehelga 2011 øydela mykje gran. Også her hos meg. Granfelt som blei rydda og har gitt inntekter til skogsentreprenørar, sagbruk og fleire. Etterpå har eg fleire gonger vorte kontakta av skogeigarlag og kommune om at eg må plante gran på areala. Av ulike grunnar ynskjer eg ikkje det. Men det meinar kommunen dei kan påleggje meg. I forskrift om berekraftig skogbruk paragraf 8 står det at «dersom kommunen finn at forynginga ikkje er tilfredsstillande må kommunen vurdere om det er naudsynt å påleggje tiltak for å få tilfredsstillande forynging. Kommunen kan berre gi pålegg om å forynge med treslag som naturleg høyrer heime i området.»

Då kan de ikkje påleggje meg å plante gran, sa eg til skogeigarlaget, fylkesmannen og kommunen. Kommunen og skogeigarlaget bles i nasen og sa at det som står i paragraf 8 ikkje gjeld gran. Gran kan du plante kor som helst i landet, uansett om gran ikkje høyrer heime. Men kva er poenget med at lovgivande forsamling lagar ei lov som dei som skal administrere ho seier ikkje gjeld? spurde eg. Kommunen ba meg stille spørsmålet til fylkesmannen. Det gjorde eg. Først snakka eg med Merete Larsmon ved landbruksavdelinga. Eg sa eg har bruk for arealet til beitemark og at eg ville tilbakeføre arealet til slik det var før. Dessutan er det mykje hjort i Mundalsdalen, og dei øydelegg mykje av granplantane, sa eg. Då meinte Larsmon at hjorteproblemet kan løysast ved å plante til mykje større areal enn før. Etterpå snakka eg med Johannes Anonby i miljøvernavdelinga. Han meinte det er umuleg å tolke lova slik at kommunen kan påleggje å plante gran der gran ikkje høyrer naturleg heime. Kommunen svarte at eg ikkje kunne bruke mi private tolking av ei lov som argument. Men eg kunne søke om å få omdisponere arealet til beite.

Denne veka vart eg innkalla til eit møte med representant frå kommune og fylkesmann. På møtet opplevde eg at Larsmon har moderert seg litt frå sist eg snakka med henne. Å omdisponere til beite er no meir akseptabelt. Å føre areal tilbake til naturleg lauvskog er framleis ikkje greit. Fylkesmannen har eit «direktiv» frå Lars Peder Brekk om at gran skal plantast der gran blir hogge. Av omsyn til klimaet. Men er det så enkelt at ein kan løyse klimaproblem med å plante gran? Forskarane seier det kanskje ikkje er det. Jorda bitt meir karbon enn vegetasjonen. Kanskje blir jorda si evne til å binde karbon endra når ein plantar gran i lauvskog. Men klimaet er vel per i dag det beste argumentet for å halde fram med å bryte paragraf 8 i forskrift om berekraftig skogbruk?

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 18.3.2017

Innhogg20170318

Post Navigation