MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the category “Innhogg / Sogn Avis”

Media si rolle som statsmakt

Ein skal vere litt forsiktig før ein snakkar om dagen. I alle fall på sosiale medier. Folk eg møter på butikken er omlag som før, sjølv om vi held litt meir avstand. Men på sosiale medier er klimaet endra. På twitter har troll vokse seg fram frå «uskuldige» profilar. Sjølv har eg opplevd både ynskje om at alle eg er glad i blir koronasjuke, og at eg er idiot dersom eg ikkje har panikk no. Vi lever i ei tid då mange er redde. Og redd må ein ha lov å vera. Men når media si jakt på klikk endrar engstelse til hysteri kan det bli farleg.

regnboge2

Media blir omtala som den fjerde statsmakt, etter Storting, regjering og domstolar. Iblant er det freistande å spørje om media har teke over for både utøvande statsmakt (regjering) og dømmande stastmakt (domstolane). Om svaret på spørsmålet er ja, er vi då framleis eit demokrati? Vi har sett mange saker der media utøver makt slik at politikarar blir pressa ut av leiarverv og ut av statsrådstillingar. Kanskje gjorde media slik dei skulle; kanskje utøvde dei berre rolla som vaktbikkje rett, slik dei sjølve hevdar? Men spørsmålet har ikkje eit absolutt fasitsvar.

Er regjeringa berre statistar i eit spel media styrer?

Dei siste par vekene har likevel spørsmålet ligge i bakhovudet. Er regjeringa berre statistar i eit spel media styrer? Media har gått langt i å skape skremmebilder og verstefallsspådommar om koronapandemien, og både statsminister Erna og opposisjonsleiar Jonas spelar hovudroller i eit spel media regisserer. Men media har også ei anna rolle. Dei skal gi sakleg og balansert informasjon til folket. NRK Debatten er ein god illustrasjon korleis media taklar desse to rollene: Eine dagen let dei ein vitskremd lege, med flakkande blikk og skjelvande stemme, fortelje verstefallsspådommar om kor mange hundre tusen (eg hugsar eigentleg ikkje verstefalls-talet) som kjem til å dø berre i Norge. Dagen etter fekk Debatten ekstra sendetid med andre ekspertar som sa at «alt blir bra». Kor mange som blir hysteriske, forvirra og/eller beroliga av slik journalistikk er det ikkje statistikk på. Enno.

Professor Jan Inge Sørbø, som var ein av dei førelesarane eg set høgst frå studietida i Volda, skreiv om dei farlege fylgjene av frykt i kommentaren «Frykten er din ven» i Dag og Tid 23. mars. Den sunne frykta åtvarar oss og held oss borte frå farar. Den sunne frykta motiverer oss til å halde oss til dei tiltaka styresmaktene har bede oss om i denne tida. Men Sørbø åtvarar mot biverknadane når frykt og redsle får så stor plass i det offentlege rom. Ein av biverknadane er at engstelege menneske får forsterka problema sine, og slit med å handtera situasjonen. Dei som sit åleine og ser på skremmande nyheiter kan missa kontrollen med si eiga frykt. Når ei kollektiv frykt blir sterk nok, kan ho bli farleg, skriv Sørbø. Vi veit at folk kan la seg hissa opp til å gjera ting i flokk som det aldri ville gjort individuelt. Dette kan gå ut over svake grupper. Vi ser tendensane, både på Twitter og i det verkelege livet. Vi ser tendensar både til massehysteri og massesuggesjon. Vi ser kanskje nokre av dei same mekanismane som førte Europa inn i forrige verdskrig. Det krevst mot å stå imot eit slikt press. Men det berre må vi!

regnboge

På veg heim frå butikken om dagen gjekk eg over ein regnboge som dekka heile vegen, med orda «Alt blir bra!» Regnbogen er ei pakt mellom Gud og jorda, ifylgje Bibelen. Kanskje er koronapandemien eit utslag av denne pakta? Kanskje jorda sjølv gjer eit siste forsøk på å redde seg sjølv for konsekvensane av klimaendringane? Kanskje jorda sjølv viser oss kva vi må gjera for å berge klimaet – fordi politikarane til no har totalt mislukkast? Lat oss ta til oss regnbogeteikningane barna på jorda teiknar – med håp og mot! Medan vi fylgjer tiltaka frå styresmaktene så godt vi kan, i respekt for både medmenneske og helsevesen.

Er det ikkje lov å le meir?

Denne teksten er ein omarbeidd og redigert utgåve av ein tekst som stod på trykk som Innhogg i Sogn Avis 4. april 2020.

Raudt kjøt som klimatiltak

Dersom du er oppteken av klimaet skal du ikkje slutte å ete kjøt. Men du kan godt spørje kor kjøtet kjem frå, og korleis det er produsert. Så kan du velje deg kjøt som er ein del av løysinga både for klimaet og for å oppretthalde ein viss norsk sjølvbergingsgrad. Fleire nye forskningsprosjekt konkluderar nemleg med at beitedyr på fleire ulike måtar bidreg til å bitte karbon til jord.

Du treng ikkje å ha kjøtskam!

Agri Analyse har gjort ein gjennomgang av nyare internasjonal forskning på beitedyr og lagring av karbon i beitemark. – Beitedyr er ikkje eit klimaproblem, seier prosjektleiar i Agri Analyse, Margaret Hillestad, til nettstaden landbruk.no, som Norsk Landbrukssamvirke står bak. Beitedyr bidreg til karbonbinding på fleire måtar. Beitedyr gir graset djupare røter, og aukar på den måten aktiviteten i jorda og jorda si evne til å bitte karbon. Når sauer beitar i utmarka frå mai til september påvirkar dei gras, blomster, sopprøter og dei «metan-etande» bakteriane i jorda, seier Hillestad. I tillegg kan det sjå ut som beitinga fører til auka aktivitet av mikroorganismar oppå jorda og ein auke i «metan-etande» bakteriar som fangar opp metan frå pusten til dyra. Beitedyr som et lauv og kratt bidreg i tillegg til å halde landskapet ope. Å hindre gjengroing av opne landskap er viktig i eit snørikt land som Norge. Opne flater dekka av snø reflekterer meir sollys enn areal gjengrodd med skog. Dette kallar vi albedo-effekten, seier forskaren til landbruk.no. Totalt meiner ho beitedyr bidreg positivt i det norske klimarekneskapet.

89550854_205687987313737_1931533559940513792_n

I januar la Klimadepartementet fram ein ny klimakur-rapport, som viser korleis Norge skal redusere klimautslepp fram til 2030. Eit av dei viktigaste tiltaka der er å kutte kjøtforbruket til halvparten av dagens nivå. Det vil i fylgje Norsk institutt for bioøkonomi (Nibio) og Menon Economics, som har rekna på konsekvensane, føre til at nær ein tredel av Norge sitt landbruksareal vil gå ut av produksjon. I tillegg vil ein tredel av sysselsetjinga i norsk landbruk bli borte. Mykje av arealet som i dag er grunnlag for kjøt og mjølkeproduksjon er ikkje eigna til å dyrke grønnsaker eller korn. Dette vil føre til ein sterk svekking av norsk sjølvforsyning. Det virkar som ein del av dei meir ekstreme klimafolka ikkje tek inn over seg at det viktigaste behovet menneska har er mat. Ja, lufta vår og klimaet er også viktig, men klimakutta i landbruket må ikkje gå ut over Norge si evne til å produsere mat i ei tid då matproduksjonen i verda er svekka av klimaendringar.

Å sei at Norge må redusere kjøtproduksjon på utmarksbeite er altså feil som klimatiltak. Det same er eit anna av klimatiltaka i klimakur-rapporten: å plante til beiteareal med skog. Det er like dumt som å sei til inuittane på Grønland at dei må slutte å ete fisk og sel.

Dersom du likar kjøt, så treng du altså ikkje ha kjøtskam. Du kan bruke litt tid og finne kjøt som ikkje er produsert av soyabasert kraftfôr (og då må du også velje bort svin, kylling og oppdrettsfisk, som dei klimaekstreme av uforståelege grunnar vil du skal ete meir av). Du kan kjøpe kjøt av t.d. sau og lam som har gått i norsk natur og bidrege til karbonbinding både over og under jorda. Eller du kan kjøpe kjøt av storfe som går ute på beite så lenge det er muleg i norsk klima, og som klarar seg mest muleg utan kraftfôr. Vi har eit stort potensiale i å produsere kjøt på ein klimagod måte. 45 % av arealet i Norge er rekna for å vera eigna til beitebruk. Dette potensialet er langt frå utnytta.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 7. mars 2020.

Les også:
Bønder er ikkje vanlege folk.
Kva hjorten og folk flest ikkje veit.

Rasisme og mobbing må ikkje sopast under teppet!

«For da står i statistikken, og då må det vera sant…»

Orda er lånt frå Ottar Wiik si «Statistikkvisa», der han med glitrande ironi syng om korleis statistikk kan brukast. Og misbrukast. Eg har lånt desse orda ein gong før, i den føste teksten eg skreiv for denne spalta. Det er over 10 år sidan no. Men Wiik si vise er like sann no som før. Statistikk er ikkje alltid synonymt med fakta. Og statistikk blir ikkje alltid brukt på ein sann måte. Mørketala kan vere store, som det også heiter.

Verken mobbing eller rasisme må sopast under teppet. Det må avslørast som det det er. Dersom det ikkje blir gjort blir det uråd å oppnå eit mobbefritt og rasismefritt samfunn.

Vi er godt starta på 2020, og fleire statistikkar frå 2019 er offentleggjort. Det er særleg eit par statistikkar eg har merka meg. Elevundersøkelsen 2019 viser lite nedgang i mobbing på skulane. Det er alvorleg for det norske samfunnet at 6 prosent av norske elevar blir mobba. Det er eit faktum at mobboffer seinare i livet slit meir med både fysisk og psykisk helse. I programserien Norge bak fasaden på TV2 seier ein psykolog at det er eit tidsspørsmål før det skjer ei skuleskyting i Norge. Han viser til ein skulebrann, der den unge gjerningsmannen slapp fengsel fordi han gjennom heile skuletida hadde blitt mobba utan at dei vaksne på skulen tok det alvorleg; han blei mobba for augene på lærarane utan at lærarane greip inn. For unge, sinte menn, som er øydelagt av mobbing, er det ikkje eit langt steg mellom skulebrann og skuleskyting, hevda psykologen. For å kunne gjere noko mot mobbing er det viktig at ein gjenkjenner mobbing når ein ser det. Å sope det under teppet kan få store konsekvensar.

KevinBellaJasmin

Dei høgreekstreme kreftene som held på å få fotfeste i landet vårt, ofte heia fram av kristne som har misforstått eller misbrukar det kristne menneskesynet, må stoppast!

På Holocaustdagen 27. januar blei det markert at det er 75 år sidan russarane frigjorde Auschwitz-Birkenau. I den samanhengen hevda nestleiaren i Antirasistisk senter, Ervin Kohn, at statistikken som viser at antisemittisme i Norge minkar, er feil. Jødane opplever meir antisemittisme i dag enn for nokre år sidan. Kohn forklarar korleis han meiner det har seg at statistikken ikkje snakkar sant. Det er fordi mange antisemittiske hendingar ikkje blir annerkjent som antisemittisme; blir ikkje gjenkjent som antisemittisme. Kohn illustrerer påstanden med klare antisemittiske haldningar og ordbruk i norsk offentlegheit. Som rapparen som gjentok «fuck jødane» både på konsert og på twitter. Eller ein sketsj på NRK radio, som Kohn meiner var klart antisemittisk, men som ikkje NRK eller PFU gjenkjente som antisemittisme. Rapparen burde vore tiltalt, meiner Kohn. Samehets og islamhets blir dømt i norsk rett. Det har til no ikkje antisemittisme blitt, seier han, og med jødane si historie er det rart at lista ligg høgare når det gjeld jødehat enn anna rasisme. Nokre land i Europa er «jødereine» eller nesten «jødereine» som resultat av antisemittisme, seier han og refererer til Frankrike og Polen. Men Norge er eit bra land for jødar, seier Kohn, sjølv om det er trist at både vaksne og barn her i landet skjuler sin jødiske identitet for å unngå mobbing.

Les om det mest antisemittiske som har stått på trykk i norske aviser sidan førre verdskrigen her.

Verken mobbing eller rasisme må sopast under teppet. Det må avslørast som det det er. Dersom det ikkje blir gjort blir det uråd å oppnå eit mobbefritt og rasismefritt samfunn. Dersom ikkje mobbing og antisemittisme blir gjenkjent som det det er, kan det føre til skuleskytingar og folkemord. Dei høgreekstreme kreftene som held på å få fotfeste i landet vårt, ofte heia fram av kristne som har misforstått eller misbrukar det kristne menneskesynet, må stoppast!

Omtrent denne teksten stod på trykk i spalta Innhogg i Sogn Avis 8. februar 2020.

Andre tekstar om mobbing:
Når læraren mobbar.
Novelle om mobbing og sjølvmord.

Godt nytt år!

Politikarane lovar å setje meir fokus på sjølvmord og norsk psykiatri. Det blir ikkje det lettaste nyttårsløftet å halde. Nav og psykiatri heng ofte saman. Kanskje Nav-granskinga på Stortinget også bør avdekka kor mange som ikkje har orka å leve vidare etter måten norske styresmakter og nav har handsama dei.

Dette er tida for å helse alle ein møter «godt år». Kva eit godt år er finst det sannsynlegvis like mange definisjonar på som det finst menneske. Han som norske styresmakter hadde kalla grov svindlar, men som akkurat fekk beskjed om at han skal få tilbake 637.000 kroner frå nav, har i alle fall eit bra utgangspunkt for å få eit godt år. I tillegg til å få tilbake pengane han har rett på blir han frikjent for stempelet «grov svindlar». Det var norske styresmakter og nav som svindla han for pengar, ikkje omvendt.

profilGREIP

Denne julehelga og overgangen til nytt år blei veldig spesiell. Beskjeden om at Ari Behn tok livet sitt 1. juledag kom som eit sjokk for alle. Statsministeren og kongen måtte skrive om nyttårstalane sine. Mange nordmenn skreiv om nyttårsløftene sine. Eit søk på sosiale medier viser at mange hadde nyttårsløfte som handla om medmenneskelegheit, om å skape eit varmare samfunn og bli ein betre lyttar, høyrde eg på radioen. Statsministeren ber folk som slit om å søke hjelp før det er for seint. Politikarane lovar å setje meir fokus på sjølvmord og norsk psykiatri. Det siste blir ikkje det lettaste nyttårsløftet å halde. No om dagen er media fulle av forteljingar om folk som prøvde søke hjelp då dei sleit i mørkret med sjølvmordstankar og andre ting. Men dei fekk ikkje hjelp frå psykiatrien. Mange må vente år på å få snakke med psykolog. Dei som har overlevd takkar venner rundt seg. Kapasiteten i norsk psykiatri er sprengt. Og det avspeglar seg også i sjølvmordsstatistikken.

For eit par år sidan var det eit innlegg på trykk i Aftenposten som gjorde inntrykk. Lege og psykiater Anette Toresdatter hevda at nav-reglar fører til at vi er i ferd med å lage ein ny gruppe psykiatriske pasientar. Ho snakka om folk som har mista jobben og etter kvart mistar rett til ytingar frå nav. Det ho skriv om er overførbart til langtids sjukemelde som mistar ytingar frå nav. Ho skriv om folk som aldri har hatt eller er disponert for psykiatrisk sjukdom, men plutseleg står utan inntekt. Kven kjenner ikkje på angst og depresjon når ein ikkje lenger ser noka løysing og ikkje lenger har mulegheit å brødfø familien? spør ho. Kven får ikkje sporadiske tankar om at familien min hadde hatt det betre utan meg? Vi er i ferd med å skape ei ny gruppe psykiatriske pasientar, skriv Toresdatter. Er samfunnet tent med det? spør ho.

Kanskje hadde det vore billegare for Norge å gitt desse menneska stønad til å klare seg. Då hadde ein også frigitt mykje kapasiet i norsk psykiatri. Ein hadde sannsynlegvis redda liv. Noko er i alle fall gale dersom Anette Toresdatter har rett i at nav-systemet skaper ei ny gruppe psykiatriske pasientar. Og Toresdatter er ikkje åleine om den påstanden. Fleire eg har møtt i helsevesenet, inkludert legar, seier at nav ofte bidreg til både lengre og høgare grad av sjukmeldingar. Sist eg siterte legar på det, rykka nav-direktør og rådmann ut med eit avisinnlegg der dei framstilte meg som løgnar.

I desse dagar føregår ein slosskamp i norsk politikk under dekknamnet «gransking av nav-skandalen». Statsrådar og eks-statsrådar kjempar for å velte mest muleg skuld over på politiske motstandarar. Eg håpar Stortinget sin kontrollkomité klarar å få fram det ansvaret noverande regjering har, men ikkje minst det ansvaret forrige regjering har for å ha etablert eit system der uskuldige har vorte fengsla og fått øydelagt livet. Kanskje det også burde vore avdekka kor mange som ikkje har orka å leve vidare etter måten norske styresmakter og nav har handsama dei. Godt nytt år! Lev lovnaden om å vere ein venn!

Denne teksten står på trykk som Innhogg i Sogn Avis 11.1.2020

Norske verdiar i endring

Dei snakkar om det i nyheitene heile tida. At norske verdiar er i endring. At norske verdiar er under press. Av dei meir ekstreme, på ytste høgre flanke, blir det brukt ord som snikislamisering når dei snakkar om verdiar under press. Det er ikkje berre ’norske verdiar’ som er under press. Menneskesyn og menneskerettar er også under press. Med ord som snikislamisering argumenterer somme politikarar for at det er greit å ofre menneskerettar og nestekjærleik.

Norske verdiar har i tusen år vore fundamentert på kristendom; på nestekjærleik og dei ti boda. Korleis kan det ha seg at dei som hevdar dei kjempar for å oppretthalde norske verdiar vender nestekjærleiken ryggen? Korleis kan det ha seg at ein biskop blir dømt i det norske rettssystemet fordi han viser nestekjærleik til eit medmenneske? Som kristen kunne han ikkje anna enn hjelpe ei kvinne som ikkje er muleg å returnere til heimlandet. Han kunne ikkje. Men ute på ytste høgre flanke blei dommen mot Gunnar Stålsett applaudert. Dei same folka som gir seg ut for å kjempe for norske verdiar klappa i hendene når biskopen blei dømt for å ha utøvd nestekjærleik. Det er noko med menneskesynet til desse folka som gir assosiasjonar til det menneskesynet andre verdskrigen var grunnlagt på. Det er noko med kravet om at eit ureturnerbart menneske skal fråtakast grunnleggande menneskerettar dersom ho ikkje på eige initiativ returnerer. Det er noko med menneskesynet i dette som vi er plikta til å reagere på.

Dagmar

Etter verdskrigen blei kyrkja i Tyskland kritisert fordi dei ikkje tydeleg nok tok avstand til det menneskesynet som etablerte seg på 1930-talet. Det var prestar som sa frå, som gjorde motstand mot det politiske systemet, men dei var ikkje så mange. Dei fleste torde ikkje stå opp for sitt eige verdisyn og sitt eige samvit. Når biskop Stålsett blei dømd for å utføre det han sjølv seier er hans plikt som kristen, hans plikt til det kristne menneskesynet og til sitt eige samvit, då reagerer heldigvis mange. Det får folk til å stille spørsmål ved korleis menneskesyn og menneskerettar blir teke omsyn til i norsk rett. Når ei mor blir utvist medan hennar små barn får bli i Norge saman med faren, reagerer også mange. Sjølv om det er mange slike saker må vi halde fram med å reagere når barn og andre sine rettar blir brote, eller nestekjærleiken blir vend ryggen. Særleg når det offentlege står bak, og spesielt når politikarar langt inn i regjeringspartia står opp for å bryte menneskeverd og nestekjærleik.

Dommen mot Stålsett har altså skapt debatt. Det er ein debatt om lovtolking og norsk rett. For mange blir Stålsett sett på som ein martyr fordi han må gå i fengsel for sivil ulydnad basert på sitt menneskesyn. Eg er redd det ikkje vil bremse endringane i verdiar og menneskesyn.

Les også: Normoppløysarane

Vi går mot ei av årets største høgtider. Jula er ikkje berre ei feiring av Jesu fødsel. Det burde også vere ei markering av det kristne menneskesynet, der alle menneske har lik verdi, og der nestekjærleik er ein grunnleggande verdi. I denne teksten er det forresten eitt ord som får raud strek under seg i ordrettingsprogrammet. Det er ordet snikislamisering. Det ordet høyrer ikkje heime i eit kristent menneskesyn. Framleis god adventstid!

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis laurdag 14.12.2019

Nav, barnevernet og norsk rettstryggleik

Siste vekene har avsløringane om Nav vore ei hovudsak i norske medier. Ein av problemstillingane har vore at domstolane ukritisk har godteke Nav sin dokumentasjon i saker om «grov trygdesvindel». Kontrolleininga til Nav er truleg det beste etterforskningsorganet i landet, har det vore hevda. Eit anna problem er Nav sin skråsikkerheit om at dei har rett, trass alle meldingar dei har fått om at dei tolka lova feil. Ei tredje problemstilling er at fokuset på å avsløre trygdesvindel, har ført til at sjuke og uføre i årevis har kjent seg mistenkeleggjort, kjent seg som lovbrytarar, i sitt første møte med Nav. Det trur eg har vore Nav sitt hovudproblem i mange år. Måten dei møter sjuke folk på. Presset dei har om å avsløre svindel har resultert i at folk som aldri har gjort noko straffbart har blitt møtt med mistru. Dette er først og fremst ein systemfeil som slit ut både sjukmelde og mange gode sakshandsamarar i Nav.

Eg skreiv nokre innhogg om Nav for nokre år sidan. Den gongen kalla eg Nav ein kreftsvulst som burde fjernast og erstattast med nye celler. Eg siterte legar og andre i helsevesenet som sa at Nav møter pasientar slik at dei blir sjukare, og at det tek lengre tid før pasientane blir friskmelde igjen. Desse innlegga førte til at eg fekk mange telefonar og andre henvendingar frå folk som hadde dårlege opplevingar hos ulike Nav-kontor. Det som går igjen i dei historiane eg fekk høyre var akkurat det at folk kjende seg mistenkeleggjort, sjølv om dei etter eiga meining ikkje hadde gjort noko gale. Å fjerne Nav og erstatte det med noko nytt er kanskje ikkje realistisk. Men vi kan håpe at denne alvorlege skandalen fører til at både lovtolking og andre systemfeil blir retta på. Og så må sjølvsagt øvste leiinga i Nav skiftast ut. Hovmotet si løn er fall. Det er passeleg etterbetaling i slike saker. Eller dei må tiltalast for grov svindel mot sjuke og svake folk. Det hadde vore rettvist!

Skal tru kor stor del av norske psykologar og psykiatri som har gått med til å hjelpe uskuldig dømte Nav-offer…

Nav-skandalen har også avslørt andre feil. Det eine er at rettssystemet har dømt uskuldige folk. Ein anna feil er at media ukritisk har publisert Nav sine stolte statistikkar over kor mange dei har fått sett i fengsel for grov svindel. Media skal ikkje vere eit ukritisk talerøyr for statlege etatar. Det har irritert meg kvar gong dei på kne for Nav har skrive saker om korleis folk medvite har gjort grov svindel mot Nav. Heldigvis høyrer eg frå fleire mediefolk at dei også tek sjølvkritikk.

barnimotlys

I det siste har eg venta på brev frå Nav. Denne veka kom brevet til min digitale postkasse. Eg har nemleg også vore sjukmeld og vore på tur. I brevet blir det vist til dei tre dagane eg hadde vore i eit EU-land då eg var sjukmeld. Brevet inneheldt informasjon om at eg kanskje er berørt av Nav si feiltolking av regelverket, og at Nav no skal behandle alle slike saker på nytt. Dei lovar ikkje at feiltolkinga gjeld meg, derfor må dei saksbehandle spørsmålet om eg hadde rett på sjukepengar dei tre dagane. Sakshandsaminga kan fort bli mykje dyrare for Nav enn dei få tusenlappane dei skuldar meg. Og eg reknar med at det brevet eg fekk skal ut til fleire titusen tidlegare sjukmelde. Dette vil koste pengar og tid for Nav i lang tid framover. Sjølv lurer eg på kor stor del av norske psykologar og psykiatri som har gått med til å hjelpe uskuldig dømte Nav-offer.

Medan eg sat og skreiv denne teksten gjekk Debatten på NRK1 i bakgrunnen. Der var temaet Barnevernet. Norsk barnevern har 30 saker til behandling i Menneskerettsdomstolen der dei er klaga inn for brot på menneskerettskonvensjonen. Nokre av påstandane som kom fram i Debatten har likskapar til Nav-skandalen. Mellom anna blei det stilt spørsmål om rettstryggleiken til foreldre og barn. Denne saka kan fort bli ein like alvorleg sak som Nav-skandalen.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 16.11.2019

Korleis kvele bygdadyret?

I det siste har eg møtt fleire personar, busette i Sogn, som har fortalt meg om bygdadyret; om sitt møte med det; og om andre dei kjenner sitt møte med dette dyret. Bygdadyret finst nok i alle bygder og bydeler – men kven er eigentleg dette berykta dyret?

Eg trur ikkje at noko enkeltmenneske i bygdene våre er eit bygdadyr. Sjølv om folk kan vere stygge med kvarandre. Eg trur heller ikkje at grupper menneske er bygdadyret. Sjølv om grupper kan oppføre seg som bygdadyret når dei snur ryggen til folk eller snakkar dei ned i sjølvrettvis misunning. Men eg trur at vi alle kan vere bevisste korleis vi skal unngå å late bygdadyret bli ei arv vi gir til neste generasjon: til barna våre.

bygdadyret

Kven er eigentleg bygdadyret? (Ill.: Margrethe og Sigri Otnes Holmen)

Bygdadyret får oss til å misunne den som lukkast. Bygdadyret får folk til å kaste drit om folk som hadde trengt ei skulder å søke trøyst mot. Bygdadyret får folk til å snu ryggen til dei dei ikkje likar, i staden for å ta kontakt for å bli vener. Bygdadyret går over på andre sida av vegen for å markere si motvilje for offeret. Om mulegheiten kjem så gjer bygdadyret det det kan for å krenke offeret sitt. Lat det vere klårt: Når eg skriv at det er bygdadyret som får oss til å gjere desse stygge tinga, så meiner eg at det er kvart enkelt menneske sitt ansvar om det let seg bruke av bygdadyret til å mobbe medmenneske eller å knekke folk. Å late seg bruke av bygdadyret er eins eige val. Og det verste du kan late bygdadyret bruka deg til er å krenke barna til dei du ikkje likar. Det er direkte vondskap.

Korleis ein kan unngå å late bygdadyret gå i arv til neste generasjon er i teoren enkel: Ikkje gjer alle dei tinga bygdadyret ber deg gjere. Sjå deg sjølv i spegelen, og tenk at det du gjorde når du snudde ryggen til (tidlegare) vener, eller når du stengde ute barna til dei du ikkje likar, var ikkje deg sjølv. Det var bygdadyret, ei arv du fekk som barn, enten du arva det frå foreldra dine eller du arva det frå lærarane dine eller andre vaksne. Du kan bryte mønsteret. Du kan slutte å utestenge. Du kan slutte å mobbe. Då vil borna våre få ein betre kvardag enn både dei som i dag let seg bruka av bygdadyret og dei som i dag er offer for utestenging og mobbing. Men om vi skal kvele bygdadyret må alle vere med på det.

Bygdadyret er ikkje spesielt smart, og det avslører lett kor dumt det eigentleg er…

Motsatsen til bygdadyret er kjærleik. «Kjærleiken er tolmodig, kjærleiken er velvillig, misunner ikkje, skryt ikkje, er ikkje hovmodig. Kjærleiken krenkar ikkje, søker ikkje sitt eige, er ikkje oppfarande, gøymer ikkje på det vonde. Han gler seg ikkje ved urett, men gler seg ved sanning. Alt held han ut, alt trur han, alt håpar han, alt toler han,» skreiv Paulus om kjærleiken. Motsatsen til kjæleik er hat. Hovmodig, glad over urett, narsissistisk og sjølvhevdande er bygdadyret når det meinar seg så mykje betre enn offera det har sett seg ut.

Alle nær meg veit at eg har litt erfaringar med dette sjølv. For ein del år sidan fekk eg vita at fordi bygdadyret meiner eg er vondskapsfull og løgnaktig så vil ikkje folk ha noko med meg å gjere. All ære til dei som tok kontakt med meg og fortalde det «alle vi kjenner» meiner om meg. Det var ærleg og modig gjort, og det har eg respekt for. Men i lang tid gjorde denne kunnskapen det vanskeleg å gå på butikken i bygda. Etterkvar har eg forstått at dei som kalla meg vond og løgnaktig ikkje snakka heilt sant då dei sa dei fleste i bygda er samde med dei. Og den forståinga kan eg leva med. Sjølv om det er vondt når folk ein er glad i uttrykker hat, snur ryggen til eller stenger ute – særleg når det går ut over barna. Lat oss saman kvele bygdadyret i staden for å late det gå i arv til barna våre!

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 19.10.2019

Tidlegare bloggtekstar om bygdadyret:
Verste sort mobbing
Ansvaret for mobbing ligg hos dei vaksne på skulen
Ingen likar den mannen

Tvillingar er tvillingar, abort er abort

Ytringsfridom under press.

Det er nokre tema ein uansett ikkje må skrive om. For ytringsfridomen er under press og kontroll av nokre sterke grupper som påverkar dei. Det er nemleg ikkje berre nett-troll og andre sjuke galningar som legg press på ytringsfridomen. Kvinnesak legg også press på ytringsfridomen. Homorørsla legg også press på ytringsfridomen. Om du stiller spørsmål ved enkelte saker som kvinnesaksrørsla eller homorørsla tek opp, så blir du raskt kalla kvinnehatar, mørkemann eller homofob, sjølv om du støttar likestilling og har mange homofile venner, og sjølv om du sjølvsagt respekterer alle menneske du møter uansett livssyn og legning. Å respektere folk for den dei er er det dessverre mange som ikkje klarar. Vi har sett i nyheitene siste veka at ikkje eingong presidenten i USA klarar det. Det er mangel på respekt som gjer at vi har ufred og krig. Og noko av det vi har sett og høyrt frå USA siste dagane gir meg assosiasjonar både til førre verdskrigen og til påskeforteljinga: Taktfaste rasistiske rop som «Send henne tilbake!» minner både om korleis folkemengda hylla Hitler og påskeforteljinga sine taktfaste rop om: «Korsferst, korsferst!»

Eit tema ein ikkje må skrive mot er tvillingabort. Då blir du automatisk stempla som kvinnehatar, motstandar mot likestilling og mørkemann. Men eg kjenner ein del tvillingar. Og alle dei eg har spurt er mot tvillingabort. Tvillingar har ein kontakt frå fosterlivet som er unik. Eg kjenner tvillingar som ikkje er sikker på om dei snakkar om seg sjølv eller tvillingen når dei fortel hendingar den eine har opplevd. Eg har tvillingar i nær slekt som då dei var babyar forstod kvarandre sitt babyspråk, og som framleis har problem med å skilje kva dei sjølv eller tvillingen har opplevd. Dei er imot tvillingabort. Dei forstår kanskje korleis det hadde påvirka dei om den eine av dei var avliva som foster. Dei forstår kanskje korleis saknet av sin eigen tvilling ville ha påverka resten av livet deira.

Ein del av legestanden er òg mot å abortere eit eller fleire fleirlingfoster. Fordi det å avlive eit eller fleire foster også kan setje livet til dei gjenverande fostera på spel. Men ein kan ikkje skrive om abort i det heie om ein meinar at livet startar ved unnfangelsen. Om ein meinar det, og derfor logisk nok er mot abort, då ropar dei som styrer meiningane, som media spelar på lag med, at slike folk er mørkemenn og kvinnehatarar og bør ikkje få plass til å ytre seg.

Respekt handlar ikkje om å vere einig i alt den ein respekterer meiner. Respekt handlar om å respektere dei som meinar noko anna enn du meinar sjølv. Homorørsla har understreka sjølv kor lite dei blir respektert av samfunnet. Eg høyrde ein homofil prest ein gong sei at homofile han hadde snakka med kjende seg mykje sterkare utstøytt og mobba i fotball og anna idrettssamanheng samanlikna med kyrkja, der dei kjende respekt. Men frå media og homorørsla er det kun kyrkja og kristendommen som blir stempla som homofobe mørkemenn. Ein god ven av meg opplevde, utan å vilja det, å kome til eit selskap med «kun homofile og transvestittar». Han opplevde der at måten homofile snakka om heterofile var langt meir nedsetjande og respektlaust enn det han nokon gong har høyrt at homofile blir omtalt på. Venen min er ikkje homofob. Han er framleis ven med han som, mot hans vitande, drog han inn denne sexorgien for homofile.

Når eg skriv dette veit eg at eg blir stempla som kvinne- og homohatar, uansett korleis eg forsvarar dei når dei blir utsett for urett. Frykten for det stempelet eg no får avgrensar ytringsfridomen i Norge.

Med fare for eg blir slakta av Nortura

Siste vekene har det vore fokus på korleis ein del gris har det i Norveg. Sjølv har eg ikkje orka å sjå dokumentaren på NRK. For meg var det meir enn nok å høyre lyden av grisehyla på radioen. Eg har fått med meg innhaldet likevel, og kjenner at eg må kommentere dokumentaren og debatten etterpå. Eg trur at mange bønder deler mykje av tankane mine, sjølv om ikkje alle deler tankane sine høgt. Alt for mange bønder er alt for lojale mot alt for mange.

Ting er aldri så enkelt som media framstiller det. Ting er ikkje så enkelt som NRK-dokumentaren påstår. Ting er ikkje så enkelt som Nortura eller dyrevernarane insisterer på. Ting er ikkje så enkelt som bondeorganisasjonane eller som politikarane framstiller det. Og ting er ikkje så enkelt som forbrukarane trur, eller som kommentarfelta meiner. Ifylgje kommentarfelta bør alle norske bønder kastrerast utan bedøving fordi enkelte grisebønder har gjort det mot dyra sine. Desverre er det ein del folk som har så lite inne i hovudet sitt at dei trur verda er like enkel som dei er sjølve. Mange av desse enkle sit og fyller kommentarfelta på nett. Andre av dei er politikarar.

Eg prøver ikkje å unnskylde dei bøndene som mishandlar dyra sine. Det er bra at slikt blir avslørt. Dokumentaren har fått i gong ein viktig debatt. Den debatten ville uansett ha komme, før eller seinare.

Eg veit at eg står i fare for å bli slakta av Nortura pga dette innhogget. Ikkje fysisk sjølvsagt. Men for det eg skriv, og fordi dei neste orda eg skriv er at Nortura har handsama denne situasjonen på ein svært uproff og dårleg måte. Dei lest som om problemet er enkeltbønder. Så enkelt er det ikkje. Problemet er ikkje berre enkeltbønder. Problemet er også landbrukspolitikken. Problemet er politikarar og forbrukarar sitt krav om billeg kjøt. Problemet er ei næring som er så pressa på økonomi at dei ikkje ser endane møtast. Ingen ting av dette fritek bonden frå skuld når dyr blir mishandla eller vanskjøtta. Men det fritek heller ikkje politikarar eller forbrukarar. Dei har fått det som dei ville – dei har fått billeg kjøt: Norsk griseindustri er ein suksess. Som norsk kyllingindustri og norsk fiskeoppdrett. At konsekvensen av så billeg kjøt og fisk er dårleg dyrevelferd har både bønder og andre åtvara mot heile tida.

Det skjer noko med bønder som går inn i storskala industrilandbruk, sa ein bonde til meg. Naboen hans, ein flink og god bonde, hadde starta kyllingproduksjon, og han meinte denne naboen hadde forandra seg av å heile tida gå å plukke daude kyllingar. Det skjer noko med folk. Du blir kynisk av ein industriproduksjon der det er så strenge krav til økonomi at det går ut over dyrevelferda. Ansvaret ligg ikkje berre hos bonden.

Når Nortura latar som at alt er i orden med industrilandbruket, og legg skulda på enkeltbønder, då spelar dei ikkje på bøndene sitt lag. Nortura-konsernet er fullt av konsulentar, men det kan sjå ut som dei manglar ein god mediestrategi. Landbruksministeren og bondeorganisasjonar latar som dei ikkje forstår, eller visste om, desse årsakssamanhengane. Det virkar lite truverdig. Norsk landbruk treng ikkje meir industrilandbruk. Vi treng politikarar og forbrukarar som forstår den soleklare samanhengen mellom pris og dyrevelferd. Næringa må ha betre mediestrategi enn dei har i dag. Det nyttar ikkje lenger å kamuflere dårleg dyrevelferd. Forbrukarane er ikkje så enkle i hovudet som Nortura trur.

Eg har trua på den norske bonden. Men den norske bonden er avhengig av vilkåra forbrukarar og politikarar set.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 29.6.2019

Bønder er ikkje vanlege folk

Kva hjorten og folk flest ikkje forstår

Under taket.

Når ein bur i eit gamalt hus må ein av og til gjere investeringar og val som har konsekvensar for både ein sjølv og for komande generasjonar. For eit par år sidan var det ein lekkasje i eine slusa på hovudhuset på garden. Tømrar Endre Thue blei leigd til å tette lekkasjen. Ingen av tømrarane med adresse Fjærland hadde kapasitet. Då taket var tett sa Thue klart frå at eg ikkje må vente lenge før eg tok att heile taket. Så då Sogn Avis i haust hadde ei sak om at tømmerprisane var dei høgste på mange år bestemte eg meg for å hogge litt tømmer for å finansiere rehabilitering av taket.

Og når ein bur i eit gamalt hus med sjel og gjer slike investeringar som rehabilitering av tak trass alt er, så kan ein finne både minne og spor frå tidlegare generasjonar. Slik eg har forstått det var huset bygd då min tippoldefar, Johannes Mundal (Johans i Mundal), dreiv garden. Han brukte mykje pengar på bygningar på garden etter at han i 1906 selde seg ut av Hotel Mundal, som han hadde bygt opp saman med systera Brita og mannen hennar, Olaus Dahle.

taket1

Det er ikkje berre sutak og takstein som blir skifta ut. Isolasjonen blir også skifta. Halm og sagspon og aviser blir skifta ut med moderne isolasjon. I den gamle isolasjonen finn vi mange spor etter generasjonane før meg. Ein del av avisene som er brukte er krølla saman og mykje av dei er uleselege. Men i ein del som er «isolert» seinare finn tømrarane Endre og Svein Arne Thue ein bunke aviser. Forfedrane mine må ha vore like samfunnsinteresserte som eg er. Dei har i alle fall hatt mykje aviser. Lokale aviser som Sogns Avis og Sogn var blanda med BT, Aftenposten, Dagbladet, Gula Tidend, Nynorsk Vikeblad, Norsk Tidend, Fjordaposten, Gula Tidend og Norsk misjonstidende. Alle datert dei første dagane i desember 1935. I avisa Sogn 3.12.1935 kan ein mellom anna kan lese minneord til Sigurd Kvikne og ein notis om at «Bonde og bankstyrar A. J. Bøyum, Fjærland, vert no ordførar i Balestrand. Ein mykje dugande mann, klok, kunnskapsrik og livsrøynd.» Neste notis hadde fylgjande ordlyd: «Ordførar S. Holten, Hyllestad, var 60 år no sundag. Han er bonde og lærar, ein traust, evnerik og viljesterk mann som er sessa på rette plassen.» I Sogns Avis fredag 13. desember same år er ein notis om at meieriet i Fjærland er venta å «taka til med drifti straks yver nyår»

taket2

Når vi rydda på høgloftet før isolering fann vi også brev og kladdebøker, og ei minnebok etter bestefar min, Johannes S. Mundal, frå då han gjekk på folkehøgskule i Sogndal i 1924. Minneboka har eg ikkje hatt tid å sjå mykje på enno. Historiane i eine kladdeboka fanga meg.

«I kanten av elvi var det ein stor stamp til tettings. Ivar og Anna kraup opp i stampen og tok til å rugga på honom. Men då rak stampen meir og dreiv frå land, og so tok straumen honom og han rak ut på sjøn. Um kvelden sakna dei borni. Alle gjekk og leita etter deim, men det laga seg ikkje so vel at nokon kunde finna deim. Mari bad til Gud at han skulde gjeva henne att dei småe borni. Tidleg dagen etter såg nokre fiskarar noko flaut utpå sjøen. Dei rodde burt og då såg dei at det var ein stamp og at borni låg oppi honom. Dei hadde sovna av suggingi, og det var vel; eller hadde dei kvelvt stampen og bleve (drukna).»

Neste forteljing handlar om ein skårfast bukk som ørni slår klørne i. Ørni ville lette, men «det gjekk meir ned enn upp, og sistpå datt dei radt ned på gjorde båe tvo, men det gjekk så vel at ingen slo seg.» Bukken reiv seg laus, og ørni flaug sin veg. Ikkje veit eg om kladdeboka er ei stilbok frå ein skuleungdom eller om det er ei slags dagbok. Den undrigi må eg leva med til vidare.

Omtrent denne teksten blei trykt som innhogg i Sogn Avis laurdag 1.6.2019

img_6756

Post Navigation