MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the category “Innhogg / Sogn Avis”

Tvillingar er tvillingar, abort er abort

Ytringsfridom under press.

Det er nokre tema ein uansett ikkje må skrive om. For ytringsfridomen er under press og kontroll av nokre sterke grupper som påverkar dei. Det er nemleg ikkje berre nett-troll og andre sjuke galningar som legg press på ytringsfridomen. Kvinnesak legg også press på ytringsfridomen. Homorørsla legg også press på ytringsfridomen. Om du stiller spørsmål ved enkelte saker som kvinnesaksrørsla eller homorørsla tek opp, så blir du raskt kalla kvinnehatar, mørkemann eller homofob, sjølv om du støttar likestilling og har mange homofile venner, og sjølv om du sjølvsagt respekterer alle menneske du møter uansett livssyn og legning. Å respektere folk for den dei er er det dessverre mange som ikkje klarar. Vi har sett i nyheitene siste veka at ikkje eingong presidenten i USA klarar det. Det er mangel på respekt som gjer at vi har ufred og krig. Og noko av det vi har sett og høyrt frå USA siste dagane gir meg assosiasjonar både til førre verdskrigen og til påskeforteljinga: Taktfaste rasistiske rop som «Send henne tilbake!» minner både om korleis folkemengda hylla Hitler og påskeforteljinga sine taktfaste rop om: «Korsferst, korsferst!»

Eit tema ein ikkje må skrive mot er tvillingabort. Då blir du automatisk stempla som kvinnehatar, motstandar mot likestilling og mørkemann. Men eg kjenner ein del tvillingar. Og alle dei eg har spurt er mot tvillingabort. Tvillingar har ein kontakt frå fosterlivet som er unik. Eg kjenner tvillingar som ikkje er sikker på om dei snakkar om seg sjølv eller tvillingen når dei fortel hendingar den eine har opplevd. Eg har tvillingar i nær slekt som då dei var babyar forstod kvarandre sitt babyspråk, og som framleis har problem med å skilje kva dei sjølv eller tvillingen har opplevd. Dei er imot tvillingabort. Dei forstår kanskje korleis det hadde påvirka dei om den eine av dei var avliva som foster. Dei forstår kanskje korleis saknet av sin eigen tvilling ville ha påverka resten av livet deira.

Ein del av legestanden er òg mot å abortere eit eller fleire fleirlingfoster. Fordi det å avlive eit eller fleire foster også kan setje livet til dei gjenverande fostera på spel. Men ein kan ikkje skrive om abort i det heie om ein meinar at livet startar ved unnfangelsen. Om ein meinar det, og derfor logisk nok er mot abort, då ropar dei som styrer meiningane, som media spelar på lag med, at slike folk er mørkemenn og kvinnehatarar og bør ikkje få plass til å ytre seg.

Respekt handlar ikkje om å vere einig i alt den ein respekterer meiner. Respekt handlar om å respektere dei som meinar noko anna enn du meinar sjølv. Homorørsla har understreka sjølv kor lite dei blir respektert av samfunnet. Eg høyrde ein homofil prest ein gong sei at homofile han hadde snakka med kjende seg mykje sterkare utstøytt og mobba i fotball og anna idrettssamanheng samanlikna med kyrkja, der dei kjende respekt. Men frå media og homorørsla er det kun kyrkja og kristendommen som blir stempla som homofobe mørkemenn. Ein god ven av meg opplevde, utan å vilja det, å kome til eit selskap med «kun homofile og transvestittar». Han opplevde der at måten homofile snakka om heterofile var langt meir nedsetjande og respektlaust enn det han nokon gong har høyrt at homofile blir omtalt på. Venen min er ikkje homofob. Han er framleis ven med han som, mot hans vitande, drog han inn denne sexorgien for homofile.

Når eg skriv dette veit eg at eg blir stempla som kvinne- og homohatar, uansett korleis eg forsvarar dei når dei blir utsett for urett. Frykten for det stempelet eg no får avgrensar ytringsfridomen i Norge.

Advertisements

Med fare for eg blir slakta av Nortura

Siste vekene har det vore fokus på korleis ein del gris har det i Norveg. Sjølv har eg ikkje orka å sjå dokumentaren på NRK. For meg var det meir enn nok å høyre lyden av grisehyla på radioen. Eg har fått med meg innhaldet likevel, og kjenner at eg må kommentere dokumentaren og debatten etterpå. Eg trur at mange bønder deler mykje av tankane mine, sjølv om ikkje alle deler tankane sine høgt. Alt for mange bønder er alt for lojale mot alt for mange.

Ting er aldri så enkelt som media framstiller det. Ting er ikkje så enkelt som NRK-dokumentaren påstår. Ting er ikkje så enkelt som Nortura eller dyrevernarane insisterer på. Ting er ikkje så enkelt som bondeorganisasjonane eller som politikarane framstiller det. Og ting er ikkje så enkelt som forbrukarane trur, eller som kommentarfelta meiner. Ifylgje kommentarfelta bør alle norske bønder kastrerast utan bedøving fordi enkelte grisebønder har gjort det mot dyra sine. Desverre er det ein del folk som har så lite inne i hovudet sitt at dei trur verda er like enkel som dei er sjølve. Mange av desse enkle sit og fyller kommentarfelta på nett. Andre av dei er politikarar.

Eg prøver ikkje å unnskylde dei bøndene som mishandlar dyra sine. Det er bra at slikt blir avslørt. Dokumentaren har fått i gong ein viktig debatt. Den debatten ville uansett ha komme, før eller seinare.

Eg veit at eg står i fare for å bli slakta av Nortura pga dette innhogget. Ikkje fysisk sjølvsagt. Men for det eg skriv, og fordi dei neste orda eg skriv er at Nortura har handsama denne situasjonen på ein svært uproff og dårleg måte. Dei lest som om problemet er enkeltbønder. Så enkelt er det ikkje. Problemet er ikkje berre enkeltbønder. Problemet er også landbrukspolitikken. Problemet er politikarar og forbrukarar sitt krav om billeg kjøt. Problemet er ei næring som er så pressa på økonomi at dei ikkje ser endane møtast. Ingen ting av dette fritek bonden frå skuld når dyr blir mishandla eller vanskjøtta. Men det fritek heller ikkje politikarar eller forbrukarar. Dei har fått det som dei ville – dei har fått billeg kjøt: Norsk griseindustri er ein suksess. Som norsk kyllingindustri og norsk fiskeoppdrett. At konsekvensen av så billeg kjøt og fisk er dårleg dyrevelferd har både bønder og andre åtvara mot heile tida.

Det skjer noko med bønder som går inn i storskala industrilandbruk, sa ein bonde til meg. Naboen hans, ein flink og god bonde, hadde starta kyllingproduksjon, og han meinte denne naboen hadde forandra seg av å heile tida gå å plukke daude kyllingar. Det skjer noko med folk. Du blir kynisk av ein industriproduksjon der det er så strenge krav til økonomi at det går ut over dyrevelferda. Ansvaret ligg ikkje berre hos bonden.

Når Nortura latar som at alt er i orden med industrilandbruket, og legg skulda på enkeltbønder, då spelar dei ikkje på bøndene sitt lag. Nortura-konsernet er fullt av konsulentar, men det kan sjå ut som dei manglar ein god mediestrategi. Landbruksministeren og bondeorganisasjonar latar som dei ikkje forstår, eller visste om, desse årsakssamanhengane. Det virkar lite truverdig. Norsk landbruk treng ikkje meir industrilandbruk. Vi treng politikarar og forbrukarar som forstår den soleklare samanhengen mellom pris og dyrevelferd. Næringa må ha betre mediestrategi enn dei har i dag. Det nyttar ikkje lenger å kamuflere dårleg dyrevelferd. Forbrukarane er ikkje så enkle i hovudet som Nortura trur.

Eg har trua på den norske bonden. Men den norske bonden er avhengig av vilkåra forbrukarar og politikarar set.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 29.6.2019

Bønder er ikkje vanlege folk

Kva hjorten og folk flest ikkje forstår

Under taket.

Når ein bur i eit gamalt hus må ein av og til gjere investeringar og val som har konsekvensar for både ein sjølv og for komande generasjonar. For eit par år sidan var det ein lekkasje i eine slusa på hovudhuset på garden. Tømrar Endre Thue blei leigd til å tette lekkasjen. Ingen av tømrarane med adresse Fjærland hadde kapasitet. Då taket var tett sa Thue klart frå at eg ikkje må vente lenge før eg tok att heile taket. Så då Sogn Avis i haust hadde ei sak om at tømmerprisane var dei høgste på mange år bestemte eg meg for å hogge litt tømmer for å finansiere rehabilitering av taket.

Og når ein bur i eit gamalt hus med sjel og gjer slike investeringar som rehabilitering av tak trass alt er, så kan ein finne både minne og spor frå tidlegare generasjonar. Slik eg har forstått det var huset bygd då min tippoldefar, Johannes Mundal (Johans i Mundal), dreiv garden. Han brukte mykje pengar på bygningar på garden etter at han i 1906 selde seg ut av Hotel Mundal, som han hadde bygt opp saman med systera Brita og mannen hennar, Olaus Dahle.

taket1

Det er ikkje berre sutak og takstein som blir skifta ut. Isolasjonen blir også skifta. Halm og sagspon og aviser blir skifta ut med moderne isolasjon. I den gamle isolasjonen finn vi mange spor etter generasjonane før meg. Ein del av avisene som er brukte er krølla saman og mykje av dei er uleselege. Men i ein del som er «isolert» seinare finn tømrarane Endre og Svein Arne Thue ein bunke aviser. Forfedrane mine må ha vore like samfunnsinteresserte som eg er. Dei har i alle fall hatt mykje aviser. Lokale aviser som Sogns Avis og Sogn var blanda med BT, Aftenposten, Dagbladet, Gula Tidend, Nynorsk Vikeblad, Norsk Tidend, Fjordaposten, Gula Tidend og Norsk misjonstidende. Alle datert dei første dagane i desember 1935. I avisa Sogn 3.12.1935 kan ein mellom anna kan lese minneord til Sigurd Kvikne og ein notis om at «Bonde og bankstyrar A. J. Bøyum, Fjærland, vert no ordførar i Balestrand. Ein mykje dugande mann, klok, kunnskapsrik og livsrøynd.» Neste notis hadde fylgjande ordlyd: «Ordførar S. Holten, Hyllestad, var 60 år no sundag. Han er bonde og lærar, ein traust, evnerik og viljesterk mann som er sessa på rette plassen.» I Sogns Avis fredag 13. desember same år er ein notis om at meieriet i Fjærland er venta å «taka til med drifti straks yver nyår»

taket2

Når vi rydda på høgloftet før isolering fann vi også brev og kladdebøker, og ei minnebok etter bestefar min, Johannes S. Mundal, frå då han gjekk på folkehøgskule i Sogndal i 1924. Minneboka har eg ikkje hatt tid å sjå mykje på enno. Historiane i eine kladdeboka fanga meg.

«I kanten av elvi var det ein stor stamp til tettings. Ivar og Anna kraup opp i stampen og tok til å rugga på honom. Men då rak stampen meir og dreiv frå land, og so tok straumen honom og han rak ut på sjøn. Um kvelden sakna dei borni. Alle gjekk og leita etter deim, men det laga seg ikkje so vel at nokon kunde finna deim. Mari bad til Gud at han skulde gjeva henne att dei småe borni. Tidleg dagen etter såg nokre fiskarar noko flaut utpå sjøen. Dei rodde burt og då såg dei at det var ein stamp og at borni låg oppi honom. Dei hadde sovna av suggingi, og det var vel; eller hadde dei kvelvt stampen og bleve (drukna).»

Neste forteljing handlar om ein skårfast bukk som ørni slår klørne i. Ørni ville lette, men «det gjekk meir ned enn upp, og sistpå datt dei radt ned på gjorde båe tvo, men det gjekk så vel at ingen slo seg.» Bukken reiv seg laus, og ørni flaug sin veg. Ikkje veit eg om kladdeboka er ei stilbok frå ein skuleungdom eller om det er ei slags dagbok. Den undrigi må eg leva med til vidare.

Omtrent denne teksten blei trykt som innhogg i Sogn Avis laurdag 1.6.2019

img_6756

Greta Thunberg, klimaendringar og konspirasjonsteoriar

Dei siste 12 månadane har gjennomsnittstemperaturen på målestasjonen i Fjærland i snitt vore 2,1 grader høgare enn normaltemperaturen. Normaltemperaturen er gjennomsnittstemperaturen i perioden 1961–1990. Kanskje 2018 var eit spesielt år i Fjærland når det gjeld nedbør og temperatur. Men det var det også i heile Norveg, heile Europa, og mange andre stader på kloden. Det er ein trend har vi sett over tid: at det fortløpande blir sett nye rekordar i vær og vind.

Eg har fleire gonger dei siste åra hevda at FN sitt klimapanel tek feil. Det er det forsåvidt fleire som meinar. Det finst framleis folk som fornektar klimaendringane. Somme av dei styrer landet vårt. Dei meinar også at klimarapportane frå FN er feil. Eg ser dei er feil fordi endringane går raskare enn klimapanelet har sagt.

Ei dame i eit ytterleggåande parti sa til meg at klimaendringar er noko sosialistane har funne på for å lure avgifter og skattepengar frå folk. Det er omlag like konspiratorisk som å tru at verda er styrt av reptilar, og at dronning Elizabeth av Storbritania er reptil. Når ho trekker seg tilbake om kvelden tek ho av seg menneskedrakten og et råe fuglar til kvelds. Millionar av mennesker trur at det er fakta, andre millionar trur på tusental ulike konspirasjonsteoriar. Som at klimaendringane er ein konspirasjonsteori skapt av sosialistane. Folk i dag er så opptekne med å byggje sitt eige perfekte ego på sosiale medier at vi ikkje evnar å avsløre konspirasjonsteoriar og falske nyhende. Folk trur på konspirasjonsteoriar som er skapte av folk med vitande vilje for å le av dei som går på limpinnen og trur på toskeskapen. Folk trur på kva som helst. Folk trur at flystripene på himmelen er gassar som sløvar ned menneska slik at vi ikkje gjer motstand mot demokratiske diktatorar som lurer oss i fella. Men folk trur ikkje på fakta som at dei same flya legg igjen enorme mengder klimaøydande gassar i atmosfæren.

Fjorårets kanskje beste tale blei halde av ein svensk femtenåring på ein FN-klimakonferanse i Polen. Greta Thunberg, no 16 år, seier ho skriv talane sine sjølv. Då kan ho retorikk betre enn dei fleste klimafornektarane, langt betre enn dei Frparane som samanliknar henne med ungdom som var manipulert av nazistar. (Dei har forresten gløymt at det var foreldra til nazi-ungdommane som var manipulerte.) Om slike politikarar seier jorda er flat og styrt av firfirsler som dronning Elizabeth blir vi ikkje forundra. Sjølv om dei er statsrådar i den norske regjeringa.

På FN sin klimakonferanse refsar Greta Thunberg min generasjon og min foreldregenerasjon for at vi har hatt kunnskap om kva klimaendringane fører med seg for våre etterkommarar i 20-30 år, og likevel gjer vi ikkje nok for å avgrense eller stoppe det. Kva skal eg svare, spør ho, når mine barn spør korfor ikkje besteforeldra deira, som visste om klimaendringane sine konsekvensar, gjorde meir for å berge livsvilkåra for sine eigne barnebarn.

Somme vil gi Greta Thunberg fredsprisen for at ho har sett så sterkt fokus på klimaproblema menneska har skapt. Men Thunberg er ingen fredsskapar. Ho er ein opprørar. Ho peikar på skulda og skammen hennar foreldregenerasjon har i klimaspørsmåla. Truleg har ho rett i at min generasjon og generasjonen før meg ikkje er vaksne nok til å gjere det som trengst for å gjere det leveleg for våre barnebarn. Vi overlet ansvaret til barn og barnebarn. Skal vi redde klimaet må vi vise Greta Thunberg og barna våre at vi må arbeide saman, ikkje mot kvarandre, for å redusere klimaendringane. At barn står mot foreldre og foreldre står mot barn vil ikkje redde klimaet.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 4.5.2019.

Vi får dei avisene vi fortener

I 2016 mottok Sogn Avis prisen «Årets lokalavis», som blir delt ut av Landslaget for lokalaviser (LLA). I juryen sin uttale stod det noko om at folk i Sogn får ei avis dei fortener (fritt etter hukommelsen), at folk i Sogn er heldige som har ei slik avis. To år seinare, i 2018, fekk Sogn Avis journalistprisen for artikkelserien om barnevernet i 2017. Denne prisen var også delt ut på LLA sitt landsmøte. I juryen sin uttale fekk avisa skryt for eit uvanleg og godt journalistisk arbeid. «Kommuneleiinga står att utan ære – i motsetnad til avisa,» heiter det i uttalen. Det var grunn til at Sogn Avis fortente journalistprisen for 2017, meinte juryen.

IMG_6593

Det er ikkje akkurat prisvinnande journalistikk VG har presentert dei siste vekene. Måten VG-journalisten har dekka den famøse dansevideoen har sett han i skammekroken. Måten redaktøren har stilt seg på journalisten si side har sett både han og heile avisa i skammekroken. Måten avisa konkluderer på i si eiga gransking av korleis saka har vore dekka på sender dei lenger inn i mørke skamma. Dei beklagar overfor Sofie, men dei held fram med å framstille henne som lygnar. Vi får dei avisene vi fortener. Om ikkje folket reagerer på måten VG har behandla Sofie på, så fortener vi ikkje betre. No brukar ikkje eg å kjøpe VG. Men dersom eg hadde brukt å kjøpe VG, så skulle eg ha slutta med det ei stund no. I alle fall heilt til VG gjer det dei burde gjort for fire veker sidan: lagt seg flate. På den måten hadde VG fått det dei fortener, og kanskje lesarane på sikt hadde fått ei betre, meir truverdig avis. Men sannsynlegvis kjem VG til å selje aviser som før. Det blir ingen boikott. Og derfor fortener ikkje lesarane eit betre VG enn det dei har fått siste vekene.

Vi fortener vel også det klimaet vi får, når vi ikkje veit å forvalte kloden vår på ein bærekraftig måte. Og vi kan klage på at ungdommane våre streikar for klimaet, at dei nærast går til opprør mot foreldregenerasjonen. Men det er vi som har oppdrege desse ungdommane. Og vi får det vi fortener.

Denne veka har eg vore på to arrangement på to ulike bibliotek på Søre Sunnmøre. Tysdag var eg på biblioteket i Ørsta og høyrde utdrag av «Den gamle mannen og havet», rekna som Ernest Hemingway si beste forteljing. Mellom utdraga fekk vi «biografiske drypp» om forfattaren. Forteljinga handlar om den gamle fiskaren sin kamp for å fange ein diger sverdfisk han har fått på kroken. Når fisken har tapt, etter å ha drege den gamle mannen og båten hans langt til havs, kjempar han fleire gonger mot haiar som prøver å ta sverdfisken frå han. Utvala som blei lese var slik at etterpå kjendest det som eg hadde lese heile boka.

Onsdag var eg på biblioteket i Syvde i Vanylven. Der serverte kaupingen Rune Olstad og «fjærlendingen» Eivind Ødegård dikt av Gunvor Hofmo. Medan Rune stort sett las, så laga Eivind musikk og stemningar med ulike musikkinstrument. Også her fekk vi biografiske dropar innimellom. Det var ei fantastisk førestilling, og tilbakemeldingane frå dei 15 tilhøyrarane som var der stadfesta at det ikkje berrre var eg som hadde likt det. Det var femte gongen Rune og Eivind gjorde denne førestillinga. Dei seier det var siste gongen. Det er i grunnen dumt. Dette hadde fortent meir einn nokre titals tilhøyrarar fordelt på fem førestillingar. Og folk hadde fortent å få mulegheiten til å få den opplevinga eg fekk på onsdag. Eg håpar biblioteka og andre arrangørar i Sogn gir folk den mulegheiten. Og får du mulegheiten bør du ta han. God helg!

Denne teksten er trykt som innhogg i Sogn Avis 30.4.2019

Les også:
Giske sine venner i Sogn.
Manipulering i folket sin teneste.
Kunsten å kuppe ein nominasjon.

IMG_6592

Kunsten å kuppe ein nominasjon

Ein får inntrykk av at det er politisk og økonomisk uro jorda rundt. Slik har det sikkert alltid vore, men i dag går nyhenda så raskt at det som skjer blir kjent jorda rundt i løpet av ein augneblink. Rett før helga enda toppmøtet mellom Donald og Kim, the little rocket man, utan avtale. Det er kanskje det vi hugsar best frå veke som har gått. I Storbritannia er Labour, det britiske Arbeidarpartiet, rysta av antisemittiske haldningar i leiinga. Det har vore kjent lenge, men siste tida har partitoppar meldt seg ut fordi dei antisemittiske haldningane ikkje har vorte teke tak i. Eller kanskje mest på grunn av usemje om Brexit.

kupp

Her i Norge har Trond Giske prega nyhenda siste vekene. Han skal visstnok ha like dårleg kvinnesyn og like dårleg omgang med kvinner som Donald Trump. Utan samanlikning elles. Men det bryr ikkje Trøndelag Arbeidarparti seg så mykje om. Ikkje Årdal Arbeidarparti heller, får vi vite av NRK. Der vil Ap-medlem og fagforeiningsleiar Andreas Bakken helst skifte ut Jonas Gahr Støre med Trond Giske. Støtta til Giske i Ap-bastionen Årdal illustrerer at den «uheldige» dansevideoen med Giske er del av ein maktkamp inne i partiet.

Overskrifta burde vore «Sogndal fotball kuppa nominasjonsmøtet ,» seier Svein Røysum.

Men det er ikkje berre ein maktkamp. Dei alvorlege metoo-sakene mot Giske ligg ferske og opne bak trønderen. Han sjølv har brukt meir energi på å bagatellisere hendingane enn på å legge seg flat, seier kritikarane. Å gi han viktige tillitsverv så kort tid etter metoo blir nok opplevd som krenkande for både offer og andre i partiet. Derfor burde Giske forstått at ei kvar lita sak ville bli brukt mot han. Likevel let han seg filme medan han «tafsar» på unge kvinner. Dei opplevde det ikkje ubehageleg, nei. Men Giske burde forstått at fiendane hans i partiet ville bruke det mot han. Og det gjorde dei. Dei køyrde saka i media, med direkte løgnaktig framstilling. Slik fekk dei endra nominasjonen av Giske til viktige verv i Trøndelag.

Det er forresten uro i Ap i den nye Sogndal storkommune også. Medan dei andre politiske partia enda opp med lister til kommunevalet som var omlag slik nominasjons-nemndene hadde innstilt, så var det kamp om plassane i nye Sogndal Ap. I førekant av nominasjonsmøtet hadde partiet verva mange nye medlemmer. Jon Håkon Odd frå Leikanger var med 4 mot 2 stemmer innstilt som ordførarkandidat. Men det var varsla på førehand at sogndølene kom til å møte mannsterke på nominasjonsmøtet for å stemme Kjetil Kvåle inn som Arbeiderpartiet sin ordførarkandidat. Og på eit nominasjonsmøte som hadde større frammøte enn Årdal Ap brukar å ha, så lukkast sogndølene å gjere store endringar på nominasjons-nemnda si innstilling.

Svein Røysum, som har sitte i kommunestyret for Arbeidarpartiet i Leikanger fleire periodar, seier han er litt oppgjeven over lokalavisa si meir eller mindre manglande dekning av kva som skjedde på møtet. Overskrifta i avisa burde vore «Sogndal fotball kuppa nominasjonsmøtet til Ap på Systrond,» seier han. Men dei hadde vel full rett til å møte mannsterke, påpeika eg. Jau, dei hadde vel det, svarar han. Det er ikkje akkurat noko opprør etter nominasjonsmøtet, seier han, men sjølv har han bestemt seg for å stemme på eit anna parti dette valet. Så det er vel ikkje feil å seie at det er eit slags opprør. Sjølv om sogndølene si «kupping» av nominasjonsmøtet på Systrond var heller uskuldig samanlikna med metodane dei brukar i Trøndelag.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis laurdag 2. mars.

Manipulering i folket si teneste

«At der er Trold i Mennesker, ved envher, som har lidt Øie for den slags. De ligger inde i Personligheden og binder den som urørligt Fjeldstykke, lunefuldt Hav og ustyrligt Veir, — store og små Ubeister, –»

Slik innleiar Jonas Lie novellesamlinga Trold. Kva meiner han med at det er troll i menneske? Lat oss skrive om teksten hans lite grann: For at det er manipulasjon i menneske det veit einkvar som har litt auge for denslags. Det ligg som troll inne i personlegdommen og bitt den som urørleg fjell, lunefullt hav og ustyrleg vêr…

Eg håpar Jonas Lie ville tilgitt meg for at eg manipulerer med teksten hans for å få fram poenget mitt…

Einkvar som fylgjer litt med på norsk politikk, og som har eit auge for kva manipulering er for noko, vil lett sjå den massive bruken av manipulasjon som hersketeknikk i debattar. Både politikarar og programleiarar har gjort seg til ekspertar på det, og denne gifta tek opp sendetida til og med i program som Politisk kvarter og Dagsnytt 18.

Ofte føregår politiske debattar slik: 1. Politikar A konstaterer at politikar B har meiningar vi lyttarar veit dei ikkje har. 2. Politikar A kjem med stygge angrep mot politikar B for at dei har dei meiningane lyttarane veit dei ikkje har. 3. Politikar A konkluderer på grunnlag av manipuleringa i punkt 1 og 2, at politikar B er ein fiende av folket. 4a. Punkt 1 til 3 gjentek seg med politikar A og B i motsette roller, eller 4b. Politikar B har integritet nok til å oversjå manipuleringa og konsentrerer seg om å leggje fram sine eigentlege meiningar. 5. Uavhengig av om punkt 4a eller 4b skjer tek programleiaren over rolla som manipulator. Dette er oppskrifta på svært mange norske politiske debattar. Sjølv merkar eg at eg blir både lei meg og oppgitt når denne oppskrifta blir brukt.

manipulasjon

Dette biletet er forresten ikkje manipulert!

Dessverre lærer vi for lite om retorikk og manipulasjon på skulen. For mange år sidan var eg på ei førelesing på Høgskulen i Bø der det blei hevda at vi her i landet hadde gjort ein alvorleg feil etter førre verdskrig. Han hevda retorikk blei teke bort som skulefag fordi ein var redd for at kunnskap om retorikk ville skape nye hitlerar. Han meinte dette var ei feilslutning, då Hitler var eit «naturtalent» på retorikk, og at manglande kunnskap om retorikk berre fører til at folk ikkje klarar å avsløre manipulatorar og psykopatar. Eg trur han hadde eit viktig poeng. Kunnskapen om retorikk og manipulatorar er framleis for liten. Derfor manglar vi verktøya vi treng for å avsløre manipulatorane.

Manipulering kan vere både urettvis og gi farlege fylgjer. Sjølv opplevde eg nyleg ein intervju-situasjon der eg fortalde om gode minne frå eigen barndom. Eg fortalde om korleis mange barn i nabolaget leika gøymespel, og at vi den gongen også gøymde oss i låva. I låva får ikkje barna mine lov å leike, sa eg. I referatet som eg fekk i ettertid står det: «Johannes og søskena hans leika saman og gjorde ting folk ikkje får lov å gjere.» Feilsitatet er så grovt urettvist, både mot meg, søskena mine og dei andre barna i nabolaget, at eg tok kontakt med dei som hadde skrive dette. For uansett kven som les dette referatet så vil alt anna som står der bli tolka i lyset av at vi heldt på med kriminelle aktivitetar som barn. Men intervjuvaren sa at den grove og løgnaktige manipuleringa med det eg har sagt dessverre blir ståande for all tid, sjølv om ho innrømmer at det gir eit feil bilde av meg. Dokumentet er låst og kan ikkje endrast. Det er sjølvsagt ikkje hennar feil, men systemet. Kven andre enn Staten kan oppføre seg slik mot enkeltmenneskjer?

Vær raus med deg sjølv og med andre!

Så har 2018 gått inn i historien, og vi har gått inn i 2019. Noko av det som skjedde i 2018 skal vi helst gløyme, men mykje av det skal vi ta vare på. Godt år, forresten, som vi brukar å seie på denne tida – ofte nokre setningar ut i samtalane, før vi kjem tilbake til det vi skulle snakke om. Kva har du lært av 2018?

Verdsdagen for psykisk helse 2018 prøvde å lære oss å vere rause. Å vere raus med seg sjølv og andre kan bidra til god psykisk helse. Rausheit handlar om å gi noko utan å forvente noko tilbake, skriv verdensdagen.no på nettsida si. Det dreier seg om å akseptere at vi er ulike, at vi ikkje er perfekte, og å gi rom for eigne og andre sine ulikheiter. Omgrepet er knytt til nestekjærleik, sjenerøsitet og det å vere usjølvisk. Og det blir oppfordra til å vere open. Også open om eiga psykisk helse.

Sjølv har eg delvis vore open om eiga psykisk helse siste åra. Berre delvis. For det er ikkje lett å vere open om psykisk helse i dag. Særleg ikkje når mesteparten av kommunikasjonen skjer på sosiale medier. Sosiale medier er dei vellukka sine utstillingsvindauge. Eller meir presis dei innbildt vellukka sine utstillingsvindauge. Folk sminkar seg og redigerer bilde for å ta seg best muleg ut. På same måten sminkar og redigerer folk sitt indre liv, sin kvardag og si psykiske helse. Du skal vere særleg raus og open om di eiga psykiske helse dersom du vil skrive på fb-profilen din at du ikkje har det så bra.

Eg har sjølv erfaring med depresjon og sosial angst. Mesteparten av livet mitt har ikkje dette vore noko problem. Det oppstår som ein kombinasjon av utbrentheit og andre ytre omstende. Ein medverkande årsak er at eg er særleg sensitiv. Alle menneske er på ein skala frå total mangel på empati (kalla personlegdomsavvik, narsissisme, psykopati) til høgsensitive. Medan omlag 3-5 % av befolkninga har personlegdomsavvik, så er kvar femte person høgsensitiv. Medan personlegdomsavvik blir sett på som diagnose og eit sosialt problem, så er høgsensitivitet i andre enden av skalaen rekna som ein normaltilstand. Medan folk med personlegdomsavvik utgjer mange av dei som soner fengselsstraff, er høgsensitive overrepresentert i statistikken over dei som treng hjelp med psykisk helse. Høgsensitive tek inn 3-5 gonger så mange sanseinntrykk som andre, vert det sagt. Det fører til at ein blir overstimulert og treng pausar. Mange høgsensitive er introverte. Ikkje alle.

Vi er nøydde til å hjelpe kvarandre så godt vi kan. Det er ikkje anna berging.»
(Rune Olstad)

Ein av dei meir rause personane eg kjenner er Rune Olstad. Han deler av seg sjølv på godt og vondt. Han sminkar seg ikkje eit fake facebook-liv. «Ein må snakke om si psykiske helse,» skriv han i ein lang fb-post som eg har fått lov å sitere. «Ein må snakke mykje om den. Eg gjer det ofte, men ikkje ofte nok. Det er vanskeleg å be om hjelp. Det veit eg. Legar høyrer knapt på deg. Du må rope til dei. Det skal vere effektivt. Flest muleg gjennom «kverna» kvar dag. Når du går ofte til lege vert du teken mindre alvorleg. Psykiatrien i Norge fungerer dårleg. Den offentlege psykiatrien fungerer dessverre ikkje så godt nei. Det er for mange som slit til at alle kan få hjelp.»

På slutten av statusoppdateringa appellerer Rune til oss alle: «Kva med den private psykiatrien?» spør han. «Tenk om du kunne banka på ei dør. Tenk om nokon tok seg tid. Tenk om nokon såg deg. Tenk om… Slik eg ser det er vi nøydde til å hjelpe kvarandre så godt vi kan. Det er ikkje anna berging. Ha ein fin laurdagskveld. Ta vare… Ta gjerne kontakt med ein du veit har det vondt.»

Julebodskapen for folk i 2018: Frykt ikkje!

Denne teksten seier noko om kva jula er og kva ho handlar om. Teksten stod på trykk som Innhogg i Sogn Avis 22. desember, og er skrive av Randi Førsund. Dei som hadde politisk og religiøs makt frykta Frelsaren både den gong han gjekk rundt på jorda og i dag, skriv Randi Førsund. Eg har fått lov å publisere teksten hennar her på Mannmedgreip, og legg den ut som ei julehelsing også frå meg.

Frykt ikkje…

Snart er jula her igjen. Kvart einaste år kjem ho, men kvifor kjem ho, og kva er målet med det heile? Det er verdt tenke nokre tankar over stoda når julefreden senkar seg og lysa skin i det vakre og mektige vintermørket. Tida vi no er på veg inn i er så absolutt tida for undring og ettertanke. Han som vart fødd i ein stall kom til ei jord der alle dører var stengde. Alle var redde for han som skulle kome. Ingen ville miste kontroll eller posisjonar. All regjerande makt nekta lovprise Frelsaren. Han som byrja livet som flyktning i livsfare. Samfunnstoppane og kunnskapseliten som skulle vite og formidle at Guds einbårne son var på veg, kunne korkje tru eller bruke tid på noko så meiningslaust og potensielt farleg. Herodes, han som var frykta og som frykta for eiga makt, ville Jesus til livs. Kan hende difor alle prestane og farisearane heldt kjeft og fornekta det som var på gang. Dei lågaste på rangstigen, gjetarane på marka i Betlehem, såg englar og himmelsk herlegdom og høyrde sangen deira og såg himmelen kome ned på jorda ei kort stund. Den himmelen som skal kome når Jesus kjem attende for alltid.
Det var to andre trufaste i tru og teneste som visste kven som snart skulle kome. Den eine heitte Simon, ein eldre mann som hadde fått vite av Gud at han ikkje skulle døy før han hadde sett frelsaren som skulle kome til verda. Han som alle profetane hadde vitna om i hundrevis av år. Ei kvinne som heitte Anna, ei profetinne, hadde og fått vite av Gud at den lenge varsla Frelsaren no endeleg var på veg inn i verda. Begge helsa dei jesusbarnet og fekk sjå han med eigne auge, slik dei var lova. Spørsmålet er om farisearane og prestane, dei som strengt tatt skulle vore på bana i første rekke, men som glimra med fråver, kva vart dei varsla om? Torde dei føre fram det dei eventuelt visste? Kva ville Herodes og alle dei mektige seie og meine? Ville dei halde på makta si om dei kom med noko slikt? Ville dei ikkje bli ledd og håna ut av alle verv og posisjonar? Herodes visste nok til at han visste kven han skulle drepe. Han drap uansett eiga familie og førstefødde, alt som trua makta hans i denne verda. Livet på denne sida av grava som går så fort.
Prestane og biskopane her i landet held i desse dagar kjeft. Ikkje eitt ord seier dei om dette temaet. Kven er dei redde for?
Englane på marka som varsla hyrdane sa «frykt ikkje.» Men alle hadde grunn til å gjere nettopp det. Jesu første kome braut inn i tradisjonar og maktposisjonar. Det eine grunnlag for drap etter det andre. Maria, eit typisk offer for æredrap. Herodes hadde nok av konkurrentar om han ikkje i tillegg skulle konkurrere med ein himmelsk konge med all makta i himmelen og på jorda. Han som uansett kva som skjer her i verda har makta til å seie «frykt ikkje, for eg har sigra over verda.»
Det alle desse menneska som gjorde at Jesu første kome vart gjennomført har til felles, er at dei trudde på Gud. Dei festa lit til Han og ikkje til forbigåande menneske, forbigåande materielle goder og den forbigåande makta kring dei.
Det er veldig likt våre dagar. Dei same profetane har varsla at Jesus skal koma att, denne gongen med makt og velde. Når profetiane om Jesu første kome vart oppfylt til minste detalj, kvifor skal ikkje profetiane om Jesu andre kome oppfyllast? Prestane og biskopane her i landet held i desse dagar kjeft. Ikkje eitt ord seier dei om dette temaet. Kven er dei redde for?
Eg blir ikkje overraska om det sit ei uredd Anna eller ein Simon i ei av sognebygdene. Dei veit mykje om dette. Dei har levd, sett og lært. Dei veit at tida for det aller største er på gang. Kan hende har dei fått vite at dei ikkje skal gå i grav før dei får sjå Frelsaren kome andre gongen slik han har lova.
God jul!
Randi Førsund
IMG_6486

Dette er den nye kvardagen!

Det er tidlegare leiar i politiet sin beredskapstropp som brukar desse orda når han kommenterer truslane mot Tor Mikkel Wara denne veka. Anders Snortheimsmoen er ikkje overraska over truslane mot justisministeren. Slike angrep vil auke framover, trur han. Ifylgje politiet har 2 av 5 stortingspolitikarar opplevd alvorlege truslar, og 1 av 10 har av same årsak vurdert å trekke seg frå politikken. Dersom dette er den nye kvardagen, slik Snortheimsmoen trur, har vi eit demokratisk problem.

I ei undersøking gjort av NRK ynskjer halvparten av Frp sine tillitsvalde at «Judas-partiet og hyklarane» frå KrF ikkje skal få plass i regjeringa. Frp-profilar har også kalla KrF-politikarar ting som imam-sleikar og ansvarlege for terror og drap på kvinner og barn. Desse uttalane meiner visst Frp at KrF må tole, eller leggje bak seg og tilgje. Sjølv vil dei altså ikkje tilgje at KrF har sagt at dei vil arbeide for eit varmare samfunn, fordi den uttalen antydar at Frp står for eit kaldare samfunn. I sin kritikk av politiske motstandarar avslører Frp menneskesynet sitt. Dei viser kulde, arroganse og manglande evne til å tilgje. Dersom dette blir den nye kvardagen i norsk politikk har vi eit demokratisk problem.

Vi lever i ei verd som på mange måtar endrar seg på ein urovekkjande måte. Ikkje berre når det gjeld norsk politisk kvardag. Gong på gong kjem det nye rapportar om at klimaendringane går raskare enn FN sine klimarapportar har konkludert. Eigentleg er det rart at slike rapportar kjem overraskande på folk. Sjølv trudde eg ved inngangen til året 2017 at det i løpet av 2017 ville skje ting som ville endre folk sitt syn på klimaendringane. Eg trudde at stormar eller andre vêrfenomen skulle føre til at fleire ville innrømme menneskeskapte klimaendringar, og at politikarane i større grad tok tak i problema. Men arbeidet med å redusere klimaendringane går framleis alt for seint. Ein anna årsak til uro for mange er at maktbalansen i verda i endring, eller i ubalanse, som lett kan resultere i eit nytt våpenkappløp.

Det mest antisemittiske som har stått på trykk i norske aviser etter 2. verdskrig»

Eg har lyst å nemne ein ting til som eg meiner gir minst like stor grunn til uro som klima og makt i ubalanse. Eg vil nemne eit par lesarbrev som stod på trykk denne avisa. I fleire reisebrev kjem Ragnar Børsheim med uttalar om jødar og landet Israel som i ettertid har vore kritisert for sin hatefulle og antisemmitiske grunntone. I eit lesarbrev i Sogn Avis denne veka dokumenterer journalisten Arne Eide ei rekke faktafeil i reisebreva. Organisasjonen Med Israel for fred seier at reisebreva er det mest antisemmitiske som har stått på trykk i norske aviser etter førre verdskrigen. Det er viktig å ta sterk avstand til slike hatefulle og antisemmitiske lesarbrev.

IMG_6456

Skjermbilde frå Sogn Avis.

No er vi langt inne i adventstida. Sjølv fylgjer eg og barna med på fleire adventsseriar på tv. Vi ser på ein morosam og koseleg serie, og ein serie som ikkje berre er koseleg. Den koselege er klassikaren The julekalender. Den ikkje berre koselege serien er ein julekalender for barn produsert av Dansk Radio, Pakten. Der får vi eit alt for godt bilde av ein gut som blir mobba, og korleis skulen spelar på lag med mobbarane. Kontaktlæraren gjer det ho kan for å oppklare korfor det er så dårleg stemning i klassen, men blir motarbeidd av rektoren som sannsynlegvis tenkjer meir på ryktet til skulen enn på barna. Dette er kvardagen for mange norske barn. Det må vi alltid ha i bakhovudet når barn ser ut til å mistrivast. Adventstida og jula er forresten også tung og vanskeleg for mange vaksne. Det kan vi også ha i bakhovudet, og prøve å gjere tida betre for folk vi kjenner som vi veit slit.

Post Navigation