MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the category “Innhogg / Sogn Avis”

Vær raus med deg sjølv og med andre!

Så har 2018 gått inn i historien, og vi har gått inn i 2019. Noko av det som skjedde i 2018 skal vi helst gløyme, men mykje av det skal vi ta vare på. Godt år, forresten, som vi brukar å seie på denne tida – ofte nokre setningar ut i samtalane, før vi kjem tilbake til det vi skulle snakke om. Kva har du lært av 2018?

Verdsdagen for psykisk helse 2018 prøvde å lære oss å vere rause. Å vere raus med seg sjølv og andre kan bidra til god psykisk helse. Rausheit handlar om å gi noko utan å forvente noko tilbake, skriv verdensdagen.no på nettsida si. Det dreier seg om å akseptere at vi er ulike, at vi ikkje er perfekte, og å gi rom for eigne og andre sine ulikheiter. Omgrepet er knytt til nestekjærleik, sjenerøsitet og det å vere usjølvisk. Og det blir oppfordra til å vere open. Også open om eiga psykisk helse.

Sjølv har eg delvis vore open om eiga psykisk helse siste åra. Berre delvis. For det er ikkje lett å vere open om psykisk helse i dag. Særleg ikkje når mesteparten av kommunikasjonen skjer på sosiale medier. Sosiale medier er dei vellukka sine utstillingsvindauge. Eller meir presis dei innbildt vellukka sine utstillingsvindauge. Folk sminkar seg og redigerer bilde for å ta seg best muleg ut. På same måten sminkar og redigerer folk sitt indre liv, sin kvardag og si psykiske helse. Du skal vere særleg raus og open om di eiga psykiske helse dersom du vil skrive på fb-profilen din at du ikkje har det så bra.

Eg har sjølv erfaring med depresjon og sosial angst. Mesteparten av livet mitt har ikkje dette vore noko problem. Det oppstår som ein kombinasjon av utbrentheit og andre ytre omstende. Ein medverkande årsak er at eg er særleg sensitiv. Alle menneske er på ein skala frå total mangel på empati (kalla personlegdomsavvik, narsissisme, psykopati) til høgsensitive. Medan omlag 3-5 % av befolkninga har personlegdomsavvik, så er kvar femte person høgsensitiv. Medan personlegdomsavvik blir sett på som diagnose og eit sosialt problem, så er høgsensitivitet i andre enden av skalaen rekna som ein normaltilstand. Medan folk med personlegdomsavvik utgjer mange av dei som soner fengselsstraff, er høgsensitive overrepresentert i statistikken over dei som treng hjelp med psykisk helse. Høgsensitive tek inn 3-5 gonger så mange sanseinntrykk som andre, vert det sagt. Det fører til at ein blir overstimulert og treng pausar. Mange høgsensitive er introverte. Ikkje alle.

Vi er nøydde til å hjelpe kvarandre så godt vi kan. Det er ikkje anna berging.»
(Rune Olstad)

Ein av dei meir rause personane eg kjenner er Rune Olstad. Han deler av seg sjølv på godt og vondt. Han sminkar seg ikkje eit fake facebook-liv. «Ein må snakke om si psykiske helse,» skriv han i ein lang fb-post som eg har fått lov å sitere. «Ein må snakke mykje om den. Eg gjer det ofte, men ikkje ofte nok. Det er vanskeleg å be om hjelp. Det veit eg. Legar høyrer knapt på deg. Du må rope til dei. Det skal vere effektivt. Flest muleg gjennom «kverna» kvar dag. Når du går ofte til lege vert du teken mindre alvorleg. Psykiatrien i Norge fungerer dårleg. Den offentlege psykiatrien fungerer dessverre ikkje så godt nei. Det er for mange som slit til at alle kan få hjelp.»

På slutten av statusoppdateringa appellerer Rune til oss alle: «Kva med den private psykiatrien?» spør han. «Tenk om du kunne banka på ei dør. Tenk om nokon tok seg tid. Tenk om nokon såg deg. Tenk om… Slik eg ser det er vi nøydde til å hjelpe kvarandre så godt vi kan. Det er ikkje anna berging. Ha ein fin laurdagskveld. Ta vare… Ta gjerne kontakt med ein du veit har det vondt.»

Advertisements

Julebodskapen for folk i 2018: Frykt ikkje!

Denne teksten seier noko om kva jula er og kva ho handlar om. Teksten stod på trykk som Innhogg i Sogn Avis 22. desember, og er skrive av Randi Førsund. Dei som hadde politisk og religiøs makt frykta Frelsaren både den gong han gjekk rundt på jorda og i dag, skriv Randi Førsund. Eg har fått lov å publisere teksten hennar her på Mannmedgreip, og legg den ut som ei julehelsing også frå meg.

Frykt ikkje…

Snart er jula her igjen. Kvart einaste år kjem ho, men kvifor kjem ho, og kva er målet med det heile? Det er verdt tenke nokre tankar over stoda når julefreden senkar seg og lysa skin i det vakre og mektige vintermørket. Tida vi no er på veg inn i er så absolutt tida for undring og ettertanke. Han som vart fødd i ein stall kom til ei jord der alle dører var stengde. Alle var redde for han som skulle kome. Ingen ville miste kontroll eller posisjonar. All regjerande makt nekta lovprise Frelsaren. Han som byrja livet som flyktning i livsfare. Samfunnstoppane og kunnskapseliten som skulle vite og formidle at Guds einbårne son var på veg, kunne korkje tru eller bruke tid på noko så meiningslaust og potensielt farleg. Herodes, han som var frykta og som frykta for eiga makt, ville Jesus til livs. Kan hende difor alle prestane og farisearane heldt kjeft og fornekta det som var på gang. Dei lågaste på rangstigen, gjetarane på marka i Betlehem, såg englar og himmelsk herlegdom og høyrde sangen deira og såg himmelen kome ned på jorda ei kort stund. Den himmelen som skal kome når Jesus kjem attende for alltid.
Det var to andre trufaste i tru og teneste som visste kven som snart skulle kome. Den eine heitte Simon, ein eldre mann som hadde fått vite av Gud at han ikkje skulle døy før han hadde sett frelsaren som skulle kome til verda. Han som alle profetane hadde vitna om i hundrevis av år. Ei kvinne som heitte Anna, ei profetinne, hadde og fått vite av Gud at den lenge varsla Frelsaren no endeleg var på veg inn i verda. Begge helsa dei jesusbarnet og fekk sjå han med eigne auge, slik dei var lova. Spørsmålet er om farisearane og prestane, dei som strengt tatt skulle vore på bana i første rekke, men som glimra med fråver, kva vart dei varsla om? Torde dei føre fram det dei eventuelt visste? Kva ville Herodes og alle dei mektige seie og meine? Ville dei halde på makta si om dei kom med noko slikt? Ville dei ikkje bli ledd og håna ut av alle verv og posisjonar? Herodes visste nok til at han visste kven han skulle drepe. Han drap uansett eiga familie og førstefødde, alt som trua makta hans i denne verda. Livet på denne sida av grava som går så fort.
Prestane og biskopane her i landet held i desse dagar kjeft. Ikkje eitt ord seier dei om dette temaet. Kven er dei redde for?
Englane på marka som varsla hyrdane sa «frykt ikkje.» Men alle hadde grunn til å gjere nettopp det. Jesu første kome braut inn i tradisjonar og maktposisjonar. Det eine grunnlag for drap etter det andre. Maria, eit typisk offer for æredrap. Herodes hadde nok av konkurrentar om han ikkje i tillegg skulle konkurrere med ein himmelsk konge med all makta i himmelen og på jorda. Han som uansett kva som skjer her i verda har makta til å seie «frykt ikkje, for eg har sigra over verda.»
Det alle desse menneska som gjorde at Jesu første kome vart gjennomført har til felles, er at dei trudde på Gud. Dei festa lit til Han og ikkje til forbigåande menneske, forbigåande materielle goder og den forbigåande makta kring dei.
Det er veldig likt våre dagar. Dei same profetane har varsla at Jesus skal koma att, denne gongen med makt og velde. Når profetiane om Jesu første kome vart oppfylt til minste detalj, kvifor skal ikkje profetiane om Jesu andre kome oppfyllast? Prestane og biskopane her i landet held i desse dagar kjeft. Ikkje eitt ord seier dei om dette temaet. Kven er dei redde for?
Eg blir ikkje overraska om det sit ei uredd Anna eller ein Simon i ei av sognebygdene. Dei veit mykje om dette. Dei har levd, sett og lært. Dei veit at tida for det aller største er på gang. Kan hende har dei fått vite at dei ikkje skal gå i grav før dei får sjå Frelsaren kome andre gongen slik han har lova.
God jul!
Randi Førsund
IMG_6486

Dette er den nye kvardagen!

Det er tidlegare leiar i politiet sin beredskapstropp som brukar desse orda når han kommenterer truslane mot Tor Mikkel Wara denne veka. Anders Snortheimsmoen er ikkje overraska over truslane mot justisministeren. Slike angrep vil auke framover, trur han. Ifylgje politiet har 2 av 5 stortingspolitikarar opplevd alvorlege truslar, og 1 av 10 har av same årsak vurdert å trekke seg frå politikken. Dersom dette er den nye kvardagen, slik Snortheimsmoen trur, har vi eit demokratisk problem.

I ei undersøking gjort av NRK ynskjer halvparten av Frp sine tillitsvalde at «Judas-partiet og hyklarane» frå KrF ikkje skal få plass i regjeringa. Frp-profilar har også kalla KrF-politikarar ting som imam-sleikar og ansvarlege for terror og drap på kvinner og barn. Desse uttalane meiner visst Frp at KrF må tole, eller leggje bak seg og tilgje. Sjølv vil dei altså ikkje tilgje at KrF har sagt at dei vil arbeide for eit varmare samfunn, fordi den uttalen antydar at Frp står for eit kaldare samfunn. I sin kritikk av politiske motstandarar avslører Frp menneskesynet sitt. Dei viser kulde, arroganse og manglande evne til å tilgje. Dersom dette blir den nye kvardagen i norsk politikk har vi eit demokratisk problem.

Vi lever i ei verd som på mange måtar endrar seg på ein urovekkjande måte. Ikkje berre når det gjeld norsk politisk kvardag. Gong på gong kjem det nye rapportar om at klimaendringane går raskare enn FN sine klimarapportar har konkludert. Eigentleg er det rart at slike rapportar kjem overraskande på folk. Sjølv trudde eg ved inngangen til året 2017 at det i løpet av 2017 ville skje ting som ville endre folk sitt syn på klimaendringane. Eg trudde at stormar eller andre vêrfenomen skulle føre til at fleire ville innrømme menneskeskapte klimaendringar, og at politikarane i større grad tok tak i problema. Men arbeidet med å redusere klimaendringane går framleis alt for seint. Ein anna årsak til uro for mange er at maktbalansen i verda i endring, eller i ubalanse, som lett kan resultere i eit nytt våpenkappløp.

Det mest antisemittiske som har stått på trykk i norske aviser etter 2. verdskrig»

Eg har lyst å nemne ein ting til som eg meiner gir minst like stor grunn til uro som klima og makt i ubalanse. Eg vil nemne eit par lesarbrev som stod på trykk denne avisa. I fleire reisebrev kjem Ragnar Børsheim med uttalar om jødar og landet Israel som i ettertid har vore kritisert for sin hatefulle og antisemmitiske grunntone. I eit lesarbrev i Sogn Avis denne veka dokumenterer journalisten Arne Eide ei rekke faktafeil i reisebreva. Organisasjonen Med Israel for fred seier at reisebreva er det mest antisemmitiske som har stått på trykk i norske aviser etter førre verdskrigen. Det er viktig å ta sterk avstand til slike hatefulle og antisemmitiske lesarbrev.

IMG_6456

Skjermbilde frå Sogn Avis.

No er vi langt inne i adventstida. Sjølv fylgjer eg og barna med på fleire adventsseriar på tv. Vi ser på ein morosam og koseleg serie, og ein serie som ikkje berre er koseleg. Den koselege er klassikaren The julekalender. Den ikkje berre koselege serien er ein julekalender for barn produsert av Dansk Radio, Pakten. Der får vi eit alt for godt bilde av ein gut som blir mobba, og korleis skulen spelar på lag med mobbarane. Kontaktlæraren gjer det ho kan for å oppklare korfor det er så dårleg stemning i klassen, men blir motarbeidd av rektoren som sannsynlegvis tenkjer meir på ryktet til skulen enn på barna. Dette er kvardagen for mange norske barn. Det må vi alltid ha i bakhovudet når barn ser ut til å mistrivast. Adventstida og jula er forresten også tung og vanskeleg for mange vaksne. Det kan vi også ha i bakhovudet, og prøve å gjere tida betre for folk vi kjenner som vi veit slit.

Det krevst ein landsby å oppdra eit barn!

MOT er ein ideell organisasjon starta av norske toppidrettsutøvarar i 1997, med Johann Olav Koss som ein av initiativtakarane. Det viktigaste innsatsområdet til organisasjonen er programmet «Robust ungdom», som vender seg mot ungdomsskular og vidaregåande skular. I dag er nær 300 skular knytt til organisasjonen, og dei når ut til omlag 65.000 ungdommar i heile landet. MOT skriv på nettsida si at det blir gjennomført 15.000 MOT-møter kvart år, og at ildsjeler i organisasjonen årleg brukar 30.000 timar i klasserom. Ifylgje MOT er andelen mobbing langt lågare i skular med MOT-partnerskap. Og blant dei som blir mobba er andelen som trivst på skulen langt høgare i skular med MOT-partnerskap.

IMG_6396

Sidan byrjinga av 2000-talet har Kvåle skule i Sogndal vore MOT-partnar. Rektor Kjetil Sønnesyn inviterte denne veka alle foreldre til temamøtet «Mot som universalverktøy 24/7». Undertema var 1) ingen er berre det ein ser, 2) korleis skape godkjensla hos born og unge, og 3) korleis vise tøff kjærleik. Føredragshaldar var Stein Bratseth, som har 35 års erfaring frå politiet, og som no reiser rundt og held føredrag for foreldre og lærarar på MOT-skular. Ut frå sin erfaring frå politiet, med mellom anna førebyggjande arbeid blant barn og unge, arbeidar han med å inspirere foreldre og lokalsamfunn til å skape robuste ungdommar som inkluderer alle. Bratseth fokuserte på det afrikanske ordtaket: det trengst ein heil landsby for å oppdra eit barn!

Eg hadde eigentleg tenkt å skrive om eit heilt anna tema denne gongen. Eit tidsaktuelt tema i den pågåande politiske debatten: Abort. Eg hadde tenkt å skrive om at skilnaden på å vere mot abort og å vere for abort kun går på kor tid ein definerer eit foster som menneske. I eit innlegg i Aftenposten skildrar professor emeritus i barnesjukdommar Ola Didkrik Saugstad ei jordmor sine opplevingar når eit 18 veker gamalt abortert foster gispar etter pusten nesten ein time etter «abort» før det dør. Denne jordmora seier at dei politikarane som vil utvide abortgrensa sjølve burde oppleve å trøyste fosteret til det sluttar puste. Saugstad er sjølv for abort før veke 12. Men han går sterkt irette med dei politiske ungdomsorganisasjonane som vil utvide abortgrensa. No har eg valgt bort abort som tema fordi auditoriet på Kvåle ikkje var fullt på måndag. Ofte kjem folk til meg etterpå og seier at dei som burde vore her, dei var ikkje her, sa Bratseth. Alle dei tomme plassane på auditoriet på Kvåle representerer alle dei som burde vore på føredraget. Eg håpar nokon av dei tomme plassane les dette innhogget.

Bratseth snakka om kor viktig det er for ungdom å kjenne tilhøyrigheit i grupper. Tilhøyrigheit i grupper kan i yttste grad hindre terrordåd. Det betyr ikkje at 22.7. ikkje kunne vore unngått. Likevel kunne det kankje… MOT sin visjon er å sjå framover, og hindre at ungdom blir ståande utanfor sosiale grupper. MOT til å leve. Til å vere seg sjølv. MOT til å bry seg. Til å skape godkjensle, til å vise respekt, kjærleik og omsorg til dei utanfor. MOT til å seie nei, til å prioritere, til å stå for eigne verdiar, til å våge sei frå, og til å praktisere tøff kjærleik.

Mot til å glede-dagen.

Bratseth utfordra oss til å ikkje vere ein av dei som stenger andre ute. Vi skal vere gode døme for barna og ungdommane våre. Om vi stenger folk ute er vi ikkje gode døme for barna våre. Dei vi stenger ute kan vere dei som havnar i dei feile, negative gruppene. Det er vårt ansvar som vaksne å vere gode førebilde. Det er ikkje alle barn som har ladestasjon i sin eigen heim. Mellom anna derfor krevst det ein landsby for å oppdra eit barn.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 10.11.2028.

 

Stein Bratseth og MOT sitt verdiprogram. (Bilde frå MOT si heimeside.)

Vi pratar ikkje mest om vêret denne hausten

Vi har lagt bak oss den varmaste og turraste sommaren i manns minne. Ute har hausten farga fjella i sine fargar. Og medan eg skriv dette ser og høyrer eg sauene som beitar på bøane. Eg trur dei ser det like tydeleg som oss; at årstidene forandrar seg og at det går mot vinter igjen.

400.000 nordmenn kjenner på at hausten, med kortare dagar og mindre lys, virkar inn på humøret. Di lenger nord i mørketida ein bur, di større er andelen som plagast med nedstemtheit og i verste fall vinterdepresjonar. Heldigvis er det etter kvart meir ope for å snakka om slike ting. Det er ikkje så skamlagt som det var. Sjølv om det ikkje akkurat er slik at folk står fram på sosiale medier og snakkar om det. På fjesboka skal ein skryte og sminke seg og vise seg så vellukka som råd. Eg trur det er med på å forsterke effektane av mørketida for dei av oss som «slit» med slikt. På same måten som glansbildeframstillinga av oss sjølve er med på å auke press og depresjon hos unge.

Ein får nyte soldagane om hausten så godt ein kan, og om ein har mulegheit må ein komme seg ut slike dagar. Lyset og dei haustfarga fjella kan lade opp batteria igjen framfor gråvêrsdagar, enten det blir sett nye nedbørsrekordar eller ikkje.

Det er kanskje ikkje vêret det blir snakka mest om i Fjærland denne hausten. Det siste året har ei prosjektgruppe arbeida med planar om eit fjordsenter i brebygda. Det er også arbeida med å sjå på mulegheitene for å leggje til rette for passasjerbåtar med opptil 4-500 passasjerar. Eg ser media fokuserer på motstanden folk her i bygda har til masseturisme og store cruisebåtar. For mange år sidan var eg med i ei prosjektgruppe som såg på mulegheitene for cruisekai i Mundal. Vi skulle vege fordeler og ulemper med cruiseturisme i bygda. Vi fann fleire ulemper enn vi fann fordeler med den type turisme. Mundal og vegane her hadde ikkje plass til at 5-6000 passasjerar velta innover land. Vi konkluderte med at det den type turisme ville leggje igjen av midlar ikkje var nok til å vege opp for ulempene. Det eg hugsar best frå bygdamøtet vi la fram konklusjonane våre var skuldingane vi fekk for kor haonkalause konklusjonane våre var, og at arbeidet vi hadde gjort var det slettaste arbeidet nokon nokon gong hadde gjort.

img_1993.jpg
Hurtigruteskipet Trollfjord til kai i Sandnessjøen 2013.

I dag virkar det som folk flest ikkje vil ha masseturisme. Kanskje det er ingen som traktar etter store cruisebåtar. Men dersom ein får til kombinasjonen eit opplevingssenter ved fjorden og klarar å regulere eventuell passasjertrafikk slik at det er ei øvre grense på kor mange anløp det kan vere på ei veke, på kor stor båtane kan vere i storleik og at det ikkje skal sleppast på land meir passasjerar enn 4-500 om gongen. Dersom det kan føre til meir heilårs turistverksemd i bygda i ein storleik bygda vil ha så er det kanskje eit pluss. Sjølv kjem eg til å vere med å arbeide mot planane dersom det skulle vise seg å få eit større omfang enn Mundal og miljøet toler. Om ein skulle satse på større turisme enn det miljøet i Mundal har plass til, så bør ein også utgreie forslaget om å leggje kaien på andre sida av fjorden. Men då kjem ein lett i konflikt med Bøyaøyri fuglereservat. Så lenge ikkje noko er bestemt så vil nok dette emnet bli snakka meir om enn vêret i Fjærland denne hausten.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 13.10.2018.

Meir sårbar økonomi

For fem år sidan skreiv eg om kor sårbare vi er om ei krise skjer. Kva skal vi ete når økonomien kollapsar? spurde eg. Den gongen trudde eg økonomien kjem til å kollapse fordi den byggjer på at den er avhengig av vekst. Isolert sett er det kanskje sant. Men om ein prøver å sjå økonomi og klima i samanheng så ser ein lett at dagens økonomiske system ikkje er klimavennleg.

IMG_6290

Eg trur framleis at økonomien kan kollapse. Men eg ser meir og meir økonomien i andre samanhengar. Økonomi saman med politikk. Økonomi saman med klima. Økonomi saman med endra samfunnstrekk. Økonomar er ikkje utdanna til å sjå alle desse samanhengane. Olav Arnar Bøe, tidlegare rektor for jordbruksskulen i Aurland og forfattar av lærebøker i økologi, sa det omtrent slik: Økonomar tek oftare feil enn barnehagebarn. Eit barnehagebarn treff statistisk rett halvparten av gongene om du spør om økonomien kjem til å gå opp eller ned neste åra. Men økonomane fjernsynet inviterar til studio tek oftast feil. Likevel inviterer dei same økonomane tilbake neste gong dei lurer på noko.

Fofor nokre år sidan flirte folk av meg då eg sa at i økonomisk nedgangstid kan store deler av oljefondet forsvinne. I dag høyrde eg ein sjeføkonom sei det same.

Økonomien kjem kanskje ikkje til å kollapse av seg sjølv. Det er sannsynleg at klimakriser eller andre kriser vil vera ein utløysande faktor. Dersom dei økonomiske verdiane og prinsippa som styrer verda i dag ikkje blir endra av menneska, kan det bli klimaet som tvingar endringane fram. Eigentleg trudde eg ved årsskiftet til 2017 at det var året klimahendingar ville få folk til å forstå at klimaet måtte takast på alvor og klimaendringane motarbeidast. Det same trudde eg då vi gjekk over frå 2017 til 2018. No veit eg eigentleg ikkje kva eg skal tru meir. Fokuset på klimaendringar har rett nok auka. Mange store ord blir sagt. Utan økonomiske, politiske og personlege endringar blir dei store orda til tomme ord. Dei blir til uro og til misnøye. Og det er det motsette av kva økologien og økonomien treng.

For mange år sidan stilte eg også spørsmål om kor lenge bustadprisane kan stige. Då ga økonomane inntrykk av at det vil dei gjere evig. Og eg spurde kor trygt oljefondet er. Eg sa at i økonomisk nedgangstid kan store delar av oljefondet, som ironisk nok er bygd på klimaøydande økonomisk vekst, forsvinne. Folk flirte av meg då. I kveld høyrde eg Elisabeth Holvik, sjeføkonom i Sparebank1, advare om at Norge er svakare mot økonomisk uro i dag enn finanskrisa i 2011. Finanskrisa for sju år sidan blei løyst med å senke renta. Det blei ikkje gjort vekstkraftige reformer. Derfor vil ei ny finanskrise ramme hardare enn førre, og kan føre til at verdien av oljefondet blir kraftig redusert. Det seier altså sjefsøkonomen i Sparebank1. Sjølv ho blir motsagt av andre økonomar kan ho ha rett.

Island er det landet som har komme best ut av finanskrisa, meinar Holvik. Der forstod dei at tiltaka som blei gjort var eit gode for fellesskapet på lang sikt. Dei gjorde det for barnebarna og for fellesskapet. Fellesskap, tillit og lojalitet kjenneteiknar familen og små samfunn, seier Holvik. Elles i Europa ser vi at desse eigenskapane står svakare enn før. På den måten set Holvik økonomien inn i ein større samanheng. Og om vi teiknar eit større bilde enn Holvik gjer kan vi ta med økonomisk uro og dei kritisk låge avlingane på korn i Europa denne sommaren, årsaka av klimaendringar, så er vi nærare ein økonomisk kollaps no enn sist eg skreiv om det.

Denne teksten var trykt som Innhogg i Sogn Avis 15.9.2018.

Ekstremturke og matforsyning

I sommar har avisene vore fulle av varmerekordar, skogbrannar og turke. Og dei har vore fulle av kva konsekvensar turken får for norske bønder. Men turken har ikkje berre ramma Norge, den har ramma heile Nord-Europa, og truleg vil konsekvensane vere langt meir alvorlege i mange andre land enn her.

IMG_6097
Gradestokken i Mundal 28. juli kl 13.29.

No har ikkje eg tenkt å skrive så mykje om turken sine konsekvensar for norske bønder, sjølv om vi har merka det her òg. Vesentleg nedgang i grasproduksjonen gjer nok at det blir litt mindre dyr i fjøsen i vinter. Heldigvis hadde vi att litt rundballar frå i fjor. Ein del gardar i Fjærland har ikkje hatt så store avlingstap, andre gardar har hatt stor avlingsnedgang. Alt etter kva slags jord det er vi dyrkar gras på. Omlag 2/3-deler av arealet på garden min er turkeutsett, medan resten toler mykje turke. I sommar har eg også vatna areal som toler mykje turke, plassar det aldri har vore vatna før. Det har altså gått ein del diesel til å pumpe vatn frå Mundalselvi. Så lenge det er snø og is i fjella blir heldigvis ikkje elva turr. Men metoden for å berge avlingar medvirkar til klimaendring.

Ein av bonusane med vatning er at ein får sin eigen vesle regnboge.

Det som har undra meg litt er kor lite det har vore skrive om at turken gir konsekvensar for matproduksjonen i verda. At grasavlingane er låge er ein bagatell å rekne samanlikna med avlingstapa på korn og oljevekster. EU samla er verdas største produsent av kveite.Kina er største enkeltlandet på kveite-produksjon, men dei er likevel avhengig av import for å ha nok til seg sjølve. India er nest størst, medan USA og Russland vekslar om tredjeplassen. Men også i Russland er det avlingssvikt i år, med ein stipulert nedgang på minst 20 prosent. I tillegg blir det meldt om stor avlingsnedgang på korn og oljevekstar i Ukraina og Australia.

Konsekvensane av sviktande kornavlingar har her til lands drukna i media sin omtale av konsekvensane for norske bønder. Medan avisene er fulle av bilde med skogbrannar, is-smelting på Antarktis, brune, avsvidde enger og åkrar og at hestar må slaktast fordi fôret blir for dyrt, så er det ikkje mange ord om at turken fører til auka svelt i verda. Korfor er ikkje det eit tema i norske medie? Kanskje fordi vi er så rike at vi trur vi alltids får tak i korn ein eller anna plass frå i verda. Det er i alle fall det norske styresmakter byggjer sin politikk om matforsyning på. Dei seier at uansett kva krise som kan ramme, inklusive krig, naturkatastrofar og konsekvensar av klimaendringar, så er vi trygge på å få tak i den maten vi treng. For handelsvegane i verda vil uansett krisesituasjon fungere som normalt, meiner norske styresmakter, derfor vil vi kunne importere mat som før.

Kriseførebuing a la Norveg

For fagfolk i landbruket er mangelen på såkorn neste utfordring. Etter ein dårleg, våt haust i fjor, blei det knapt med såkorn i vår. Beredskapslageret på såkorn dekkar berre 15 prosent av eitt års forbruk. Landbruksorganisasjonane har år etter år teke opp trongen for å auke beredskapslageret, men har ikkje fått med seg styresmaktene. Til neste vår må det importerast mykje meir såfrø enn normalt. Vanlegvis importerer vi frå Sverige og Finland, for dei har frø som passar våre klimatiske forhold. Men der har som kjent turken ramma like hardt som elles i Europa. No blir det diskutert kor ein alternativt kan importere såkorn frå. Canada kan ha frø som passar her, men å importere derifrå gir utfordringar med floghavre og sjukdom.

Dei mest sannsynlege konsekvensane for norsk matvareproduksjon på kort sikt er auka tilgang på norsk kjøt frå storfe og sau no i haust. I tillegg kan det bli mangel på mjølkeprodukt som til dømes smør neste år. Dette har ein ikkje oversikt over enno. Men korn må vi importere. Slik vi brukar gjere, berre ein del meir enn vanleg.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 18.8.2018

Kva skal vi eta når økonomien kollapsar?

Lat Moe-fyren få ein sjanse!

Medan turistane strøymer til Sogn står majestetiske Hotel Mundal som eit spøkelsesslott ved Fjærlandsfjorden. Frå det blei opna i 1891 har det vore i drift kvar sommar bortsett frå under krigen og siste somrane Rolf Wikborg stod som eigar, før han selde hotellet til Ola Moe for eit par år sidan. I 2016 og 2017 var det i drift igjen. No er det stengt pga planlagt renovering. Og fjærlendingane er utolmodige og uroa over at arbeidet enno ikkje er starta. Og utolmod og uro skaper forteljingar om kva som ’eigentleg’ skjer; forteljingar som ikkje alltid har rot i fakta, og som endrar seg etter kven som er forteljar.

 

For nokre veker sidan møtte eg Ola Moe i samband med at han ville sjå på nokre eigedomsgrenser mellom garden min og ein skogteig hotellet eig. Han fortalde då kva planar han har for hotellet. Det er å totalrenovere bygningen og setje han tilbake til arkitektteikningane. Arker og påbygg som er gjort seinare skal bort. For å få økonomi i hotellet må han byggje ein ny romfløy, og auke talet rom til vel hundre. Eit slikt tilbygg er det som må til for å få økonomi i den daglege drifta, trur Moe. Men kostnadane med renoveringa veit han ikkje enno. Heile taket må ned, og byggjast opp på nytt, seier han. Han har hatt møter med fleire entreprenørar, og dei fleste gir råd om å gjere det på den måten.

Det fjærlendingane lurer på, sa eg, er om dette prosjektet er finansiert. Moe såg på meg utan å trekke ei mine. Finansieringa er ikkje den største bøygen akkurat no, svarte han. No er riksantikvaren kopla inn, og vi kan ikkje gjere noko som helst før vi får vite frå dei kva vi kan gjere og kva vi ikkje kan gjere. Og det tek tid. Vi hadde håpa å starte renoveringa i sommar. Men vi kan ikkje starte før riksantikvaren gir grønt lys. Vi kan ikkje risikere å miste dei offentlege tilskota. Men planen er framleis å opne nyrenoverte Hotel Mundal våren 2020. Med tre gonger så mange rom som i dag.

Dersom vi vil Hotel Mundal og bygda sitt beste må vi ikkje gjere alt vi kan for å sverte dei som eig hotellet. Dersom han fyren Moe har ’heile’ bygda mot seg er oddsa for at han skal lukkast med planane om å setje hotellet i stand igjen mykje mindre. Dersom vi ynskjer at det skal gå bra må vi vere positivt innstilt. Viss vi let bygdedyret ri oss så hjelper vi berre bygdedyret å øydeleggje for bygda og hotellet. Og det trur eg ikkje fjærlendingane vil. Det er nok nokre få som har bestemt seg for å mislike Ola Moe såpass sterkt at dei håpar han ikkje lukkast med å restaurere Hotel Mundal. Det er nokre få som trur at hotellet sitt einaste håp er at det blir teke over av ein idealist med pengar. Men det kjem ikkje til å skje. Derfor må vi gi riksantikvaren og Moe-fyren ein sjanse. For hotellet si skuld. For bygda si skuld. Det er kanhende hotellet sin siste sjanse.

Og medan vi ventar på at arbeidet med renovering skal starte står hotellet der som eit spøkelsesslott ved fjorden i Mundal. Og det skal visst vere spøkelse på Hotel Mundal. Eg har høyrt fleire med sommarjobb fortelje at dei har møtt nokre av spøkelsa der. Eg lurer på om spøkelsa er like uroa for hotellet si framtid som levande fjærlendingar. Eller ser dei på planane til den nye eigaren med optimisme og framtidstru?

Denne teksten er trykt som innhogg i Sogn Avis 21. juli 2018.

Då Ola Moe søkte om løyve til å rive hotellet i 2016 skreiv eg dette minneordet:
Hotel Mundal – til minne.

unnamed

Skjermbilde frå Sogn Avis då Ola Moe hadde overteke hotellet etter Rolf Wikborg. Den gongen blei det feira at Wikborg var ute. No meiner somme at Wikborg var ein god mann for hotellet.

– Det målet tel ikkje!

– Det målet tells ikkje! ropte Anders. Orda slo meg hardt i magen. Eg sprang gråtande forbi læraren i skulegarden. Ho såg bort. Eg sprang rundt hjørnet av skulen, prøvde gøyme meg bak nokre busker, medan dei andre ropte slike ord dei brukte rope til meg. Eg gret. Det var første gong eg hadde klart å score mål.

– Korleis går det? Det var Bjørn si røyst. Vi prata litt, og etter mange fine ord blei eg med Bjørn tilbake til dei andre. I det vi gjekk forbi læraren spør Bjørn henne: – Korfor let du dette skje?

– Såpass får de tole! svara ho.

IMG_6001

Denne vesle teksten blei til på eit skrivekurs midt i Bokbyen i Fjærland for nokre veker sidan. Etterpå delte eg den mellom anna på facebook, utan kommentar eller forklaring. Eg kunne til dømes ha skrive at denne teksten ikkje er sjølvbiografisk. For det var det sikkert mange som trudde. Men eg har ei erkjenning no midt i fotball-vm: Eg har aldri vore god i fotball. Eg har aldri vore spesielt interessert i fotball heller. Eg hugsar då to av klassekameratane mine første gong snakka om engelske fotballag. Den eine likte best Liverpool, sa han, og den andre likte best Leeds. Eg trudde dei snakka om pålegg. Då dei spurde kva eg likte best av dei to, svara eg leverpostei, for eg visste ikkje kva pålegg leeds var.

Så det er kanskje ikkje særleg rart om dei som kjenner meg trudde eg-personen i forteljinga var meg. Men hovudpoenget i forteljinga er vaksne som tillet at slike situasjonar skjer. Gong etter gong, år etter år. Eg kunne fortalt om dei skadane dei borna som lever i ein slik skulekvardag kan få viss det får halde fram lenge nok. Eg kunne dikta om hendingar som er mykje meir alvorlege enn denne vesle episoden. Uansett kva eg dikta om mobbing ville det vore sant for nokon. Eg kunne ha dikta om barn sine minner om dei gongene det hadde dødsangst på skulen eller på veg til og frå skulen. Men eg kjenner barn med slike forteljingar, så eg treng ikkje dikte om det.

Eit klokt lite barn eg kjenner fortalde læraren sin om mobbing på ein skule det hadde gått på tidlegare: – Eg veit at dei (andre barna) eigentleg er snille; at det er ein som startar det og at dei andre berre blir drege med. Det kloke barnet har mange og gode venner på den gamle skulen, og forstår at problemet først og fremst ikkje ligg hos barna. For dei vaksne såg det som skjedde, gong etter gong, år etter år, men dei gjorde ingen ting for å stoppe det, ifylgje barnet.

Og sjølv om det eg har skrive til no kan vere oppdikta, så har eg fått høyre nok til å vite at alt kunne vore sant. Den vesle teksten i innleiinga her vart posta på ein blogg, og delt på facebook. I løpet av eit par dagar hadde det over 1100 treff. Mange kjenner seg att i den enkle teksten. Og det er i grunn berre trist. Nokre av tilbakemeldingane (frå lærarar) var at denne teksten burde henge på tavla på lærarrommet til alle norske skular.

Siste vekene har eg vore på fleire avslutningsfestar for borna mine. Eit barn er ferdig på ungdomsskulen, eit er ferdig i barneskulen og skal starte i ungdomsskulen, eit barn er ferdig i 5. klasse og skal skifte skule til hausten. Altså var det grunn for markeringar for alle desse tre klassane. Det har vore kjekke festar i tre gode klassar, med mykje god underhaldning og god mat. Når både elevar og lærarar seier dei kvar dag på veg til skulen har gleda seg til å treffe klassen, så veit du at dei har hatt dei beste lærarane. Og når barn 2 arvar barn 1 sine lærarar, og barn 3 arvar barn 2 sine lærarar, då veit eg at borna mine dei neste åra framleis skal ha dei beste lærarane.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 23.6.2018

Les også:

Når læraren mobbar.

Om det var eit hol i golvet

Kjære ti år gamle Andreas.

Lukk augene og sjå: Alt går bra!

Denne veka fekk alle svenskar eit informasjonshefte i postkassen: Om krisen eller kriget kommer. På 20 sider informerer den svenske regjeringa innbyggjarane om korleis dei skal forholde seg i krisesituasjonar. Heftet er utarbeidd av Myndigheten för samhällsberedskap og blei bestilt av den svenske regjeringa i fjor vår. Eit viktig tema i brosjyren er mattryggleik, og svenskane får råd om kva slags matvarer dei bør ha lagra i tilfelle kriser. I fjor vår kom også norske styresmakter med ein risiko- og sårbarheitsanalyse av norsk matforsyning, utgitt av Direktoratet for samfunnssikkerheit og beredskap (DSB). Men norske styresmakter kom til ein heilt anna konklusjon enn svenskane. DSB konkluderar med at i ei krise vil handelsvegane i verda fungere som før, og at det derfor ikkje blir problem med å importere mat til Norge.

kriseinformasjonSverige.png

Skjermbilde av framsida til det svenske krise-heftet.

I analysen har DSB mellom anna vurdert svikt i straumforsyning og elektronisk kommunikasjon, dyre- og plantesjukdommar, atomulukker, svikt i verdas kornproduksjon og internasjonal militær konflikt. Ingen av desse hendingane vil på kort sikt føre til krise i matforsyninga, ifylgje DSB, for handelsvegane i verda vil ikkje bli påverka!?! Ein slik konklusjon forutset minst eit av fylgjande to manglar hos dei som har øvste ansvar for kriser her i landet: Manglande forståing av kva ei krise er, og manglande forståing for kva ei krise fører med seg.

Medan det er lett å finne informasjon om krisehandtering på svenske styresmakter sine nettsider, så er det ikkje lett å finne DSB sin analyse av norsk matforsyning i kriser.

I dag produserer vi omlag 40 prosent av maten sjølv. Landbrukspolitikken har gjort mykje av den produksjonen avhengig av importert korn og protein til dyrefôr. Dersom importen stoppar må vi slakte ned gris, fjørfe og laks, fordi vi ikkje har fôr til dei meir. I tillegg må store deler av storfeproduksjonen reduserast og leggast om til meir ekstensiv drift. Sjølvforsyninga vi har i dag kan for bli halvert, og då manglar vi 80 % av den maten vi brukar no. Sjølv om kriser ikkje kjem, kan det vere lurt å lytte til dei råda svenskane får. Eller vi kan lukke augene, slik norske styresmakter gjer, så slepp vi å sjå krisa før vi må opne augene att.

Les også: Kva skal vi ete når økonomien kollapsar?

Torsdag denne veka hadde eg besøk av ei gruppe 13-åringar som mellom fleire andre aktivitetar hadde valt gardsbesøk. Her fekk dei helse på hunden Bella, og på kopplam, kyllingar og høner på tunet. Ungdommane blei også med opp til skogkanten og såg Edelgrana, som er eit landemerke i Mundal. Grana planta tippoldefar min då han gifta seg. Kanskje er ho det største bartreet i kommunen med sine 4,60 meter i omkrets. Med sine tette greiner gir ho godt ly for sauene, både mot regn og sol. Til slutt tok eg med ungdommane dit mjølkekyrne var på beite. Det blei litt snakk om kor mykje arbeid det hadde vore å mjølke 25 kyr for hand. Berre ein av barna kunne mjølke for hand. Det var ein gut frå Syria. Om straumen går kan eg hjelpe deg å mjølke, sa han. Denne guten er nok betre budd på krise enn det norske politikarar er.

Tippoldefar min var også med på å plante Hotel Mundal, eit anna landemerke i Fjærland. Medan edelgrana lever så lenge ho lever står hotellet til nedfalls. I eit videointervju på Dagens Næringsliv si nettside seier Ola Moe at søknaden om å få rive Hotel Mundal aldri var meint på alvor, det var berre ein reaksjon på krav om eigedomsskatt på det verneverdige hotellet. Reaksjonen blei som forventa, hotellet blei friteke for eigedomsskatt. Å eige eit slikt hotell er litt elsk hat, seier Moe i videoen. Det er fantastisk å eige det, men det er også eit tyngande ansvar. I sommar og neste sommar er hotellet stengt. Etter 125 år treng hotellet ein liten sørvis, seier Moe. I Fjærland ventar vi i spenning på at arbeidet med å gi Hotel Mundal sørvis skal starte. Kostnaden blir mellom 10 og 30 millionar, trur Moe.

Denne teksten er trykt som innhogg i Sogn Avis 26. mai 2018.

IMG_5949

Drømmer du om å ta over et historisk hotell bør du se denne videoen.

Post Navigation