MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Norske verdiar i endring

Dei snakkar om det i nyheitene heile tida. At norske verdiar er i endring. At norske verdiar er under press. Av dei meir ekstreme, på ytste høgre flanke, blir det brukt ord som snikislamisering når dei snakkar om verdiar under press. Det er ikkje berre ’norske verdiar’ som er under press. Menneskesyn og menneskerettar er også under press. Med ord som snikislamisering argumenterer somme politikarar for at det er greit å ofre menneskerettar og nestekjærleik.

Norske verdiar har i tusen år vore fundamentert på kristendom; på nestekjærleik og dei ti boda. Korleis kan det ha seg at dei som hevdar dei kjempar for å oppretthalde norske verdiar vender nestekjærleiken ryggen? Korleis kan det ha seg at ein biskop blir dømt i det norske rettssystemet fordi han viser nestekjærleik til eit medmenneske? Som kristen kunne han ikkje anna enn hjelpe ei kvinne som ikkje er muleg å returnere til heimlandet. Han kunne ikkje. Men ute på ytste høgre flanke blei dommen mot Gunnar Stålsett applaudert. Dei same folka som gir seg ut for å kjempe for norske verdiar klappa i hendene når biskopen blei dømt for å ha utøvd nestekjærleik. Det er noko med menneskesynet til desse folka som gir assosiasjonar til det menneskesynet andre verdskrigen var grunnlagt på. Det er noko med kravet om at eit ureturnerbart menneske skal fråtakast grunnleggande menneskerettar dersom ho ikkje på eige initiativ returnerer. Det er noko med menneskesynet i dette som vi er plikta til å reagere på.

Dagmar

Etter verdskrigen blei kyrkja i Tyskland kritisert fordi dei ikkje tydeleg nok tok avstand til det menneskesynet som etablerte seg på 1930-talet. Det var prestar som sa frå, som gjorde motstand mot det politiske systemet, men dei var ikkje så mange. Dei fleste torde ikkje stå opp for sitt eige verdisyn og sitt eige samvit. Når biskop Stålsett blei dømd for å utføre det han sjølv seier er hans plikt som kristen, hans plikt til det kristne menneskesynet og til sitt eige samvit, då reagerer heldigvis mange. Det får folk til å stille spørsmål ved korleis menneskesyn og menneskerettar blir teke omsyn til i norsk rett. Når ei mor blir utvist medan hennar små barn får bli i Norge saman med faren, reagerer også mange. Sjølv om det er mange slike saker må vi halde fram med å reagere når barn og andre sine rettar blir brote, eller nestekjærleiken blir vend ryggen. Særleg når det offentlege står bak, og spesielt når politikarar langt inn i regjeringspartia står opp for å bryte menneskeverd og nestekjærleik.

Dommen mot Stålsett har altså skapt debatt. Det er ein debatt om lovtolking og norsk rett. For mange blir Stålsett sett på som ein martyr fordi han må gå i fengsel for sivil ulydnad basert på sitt menneskesyn. Eg er redd det ikkje vil bremse endringane i verdiar og menneskesyn.

Les også: Normoppløysarane

Vi går mot ei av årets største høgtider. Jula er ikkje berre ei feiring av Jesu fødsel. Det burde også vere ei markering av det kristne menneskesynet, der alle menneske har lik verdi, og der nestekjærleik er ein grunnleggande verdi. I denne teksten er det forresten eitt ord som får raud strek under seg i ordrettingsprogrammet. Det er ordet snikislamisering. Det ordet høyrer ikkje heime i eit kristent menneskesyn. Framleis god adventstid!

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis laurdag 14.12.2019

Nav, barnevernet og norsk rettstryggleik

Siste vekene har avsløringane om Nav vore ei hovudsak i norske medier. Ein av problemstillingane har vore at domstolane ukritisk har godteke Nav sin dokumentasjon i saker om «grov trygdesvindel». Kontrolleininga til Nav er truleg det beste etterforskningsorganet i landet, har det vore hevda. Eit anna problem er Nav sin skråsikkerheit om at dei har rett, trass alle meldingar dei har fått om at dei tolka lova feil. Ei tredje problemstilling er at fokuset på å avsløre trygdesvindel, har ført til at sjuke og uføre i årevis har kjent seg mistenkeleggjort, kjent seg som lovbrytarar, i sitt første møte med Nav. Det trur eg har vore Nav sitt hovudproblem i mange år. Måten dei møter sjuke folk på. Presset dei har om å avsløre svindel har resultert i at folk som aldri har gjort noko straffbart har blitt møtt med mistru. Dette er først og fremst ein systemfeil som slit ut både sjukmelde og mange gode sakshandsamarar i Nav.

Eg skreiv nokre innhogg om Nav for nokre år sidan. Den gongen kalla eg Nav ein kreftsvulst som burde fjernast og erstattast med nye celler. Eg siterte legar og andre i helsevesenet som sa at Nav møter pasientar slik at dei blir sjukare, og at det tek lengre tid før pasientane blir friskmelde igjen. Desse innlegga førte til at eg fekk mange telefonar og andre henvendingar frå folk som hadde dårlege opplevingar hos ulike Nav-kontor. Det som går igjen i dei historiane eg fekk høyre var akkurat det at folk kjende seg mistenkeleggjort, sjølv om dei etter eiga meining ikkje hadde gjort noko gale. Å fjerne Nav og erstatte det med noko nytt er kanskje ikkje realistisk. Men vi kan håpe at denne alvorlege skandalen fører til at både lovtolking og andre systemfeil blir retta på. Og så må sjølvsagt øvste leiinga i Nav skiftast ut. Hovmotet si løn er fall. Det er passeleg etterbetaling i slike saker. Eller dei må tiltalast for grov svindel mot sjuke og svake folk. Det hadde vore rettvist!

Skal tru kor stor del av norske psykologar og psykiatri som har gått med til å hjelpe uskuldig dømte Nav-offer…

Nav-skandalen har også avslørt andre feil. Det eine er at rettssystemet har dømt uskuldige folk. Ein anna feil er at media ukritisk har publisert Nav sine stolte statistikkar over kor mange dei har fått sett i fengsel for grov svindel. Media skal ikkje vere eit ukritisk talerøyr for statlege etatar. Det har irritert meg kvar gong dei på kne for Nav har skrive saker om korleis folk medvite har gjort grov svindel mot Nav. Heldigvis høyrer eg frå fleire mediefolk at dei også tek sjølvkritikk.

barnimotlys

I det siste har eg venta på brev frå Nav. Denne veka kom brevet til min digitale postkasse. Eg har nemleg også vore sjukmeld og vore på tur. I brevet blir det vist til dei tre dagane eg hadde vore i eit EU-land då eg var sjukmeld. Brevet inneheldt informasjon om at eg kanskje er berørt av Nav si feiltolking av regelverket, og at Nav no skal behandle alle slike saker på nytt. Dei lovar ikkje at feiltolkinga gjeld meg, derfor må dei saksbehandle spørsmålet om eg hadde rett på sjukepengar dei tre dagane. Sakshandsaminga kan fort bli mykje dyrare for Nav enn dei få tusenlappane dei skuldar meg. Og eg reknar med at det brevet eg fekk skal ut til fleire titusen tidlegare sjukmelde. Dette vil koste pengar og tid for Nav i lang tid framover. Sjølv lurer eg på kor stor del av norske psykologar og psykiatri som har gått med til å hjelpe uskuldig dømte Nav-offer.

Medan eg sat og skreiv denne teksten gjekk Debatten på NRK1 i bakgrunnen. Der var temaet Barnevernet. Norsk barnevern har 30 saker til behandling i Menneskerettsdomstolen der dei er klaga inn for brot på menneskerettskonvensjonen. Nokre av påstandane som kom fram i Debatten har likskapar til Nav-skandalen. Mellom anna blei det stilt spørsmål om rettstryggleiken til foreldre og barn. Denne saka kan fort bli ein like alvorleg sak som Nav-skandalen.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 16.11.2019

Korleis kvele bygdadyret?

I det siste har eg møtt fleire personar, busette i Sogn, som har fortalt meg om bygdadyret; om sitt møte med det; og om andre dei kjenner sitt møte med dette dyret. Bygdadyret finst nok i alle bygder og bydeler – men kven er eigentleg dette berykta dyret?

Eg trur ikkje at noko enkeltmenneske i bygdene våre er eit bygdadyr. Sjølv om folk kan vere stygge med kvarandre. Eg trur heller ikkje at grupper menneske er bygdadyret. Sjølv om grupper kan oppføre seg som bygdadyret når dei snur ryggen til folk eller snakkar dei ned i sjølvrettvis misunning. Men eg trur at vi alle kan vere bevisste korleis vi skal unngå å late bygdadyret bli ei arv vi gir til neste generasjon: til barna våre.

bygdadyret

Kven er eigentleg bygdadyret? (Ill.: Margrethe og Sigri Otnes Holmen)

Bygdadyret får oss til å misunne den som lukkast. Bygdadyret får folk til å kaste drit om folk som hadde trengt ei skulder å søke trøyst mot. Bygdadyret får folk til å snu ryggen til dei dei ikkje likar, i staden for å ta kontakt for å bli vener. Bygdadyret går over på andre sida av vegen for å markere si motvilje for offeret. Om mulegheiten kjem så gjer bygdadyret det det kan for å krenke offeret sitt. Lat det vere klårt: Når eg skriv at det er bygdadyret som får oss til å gjere desse stygge tinga, så meiner eg at det er kvart enkelt menneske sitt ansvar om det let seg bruke av bygdadyret til å mobbe medmenneske eller å knekke folk. Å late seg bruke av bygdadyret er eins eige val. Og det verste du kan late bygdadyret bruka deg til er å krenke barna til dei du ikkje likar. Det er direkte vondskap.

Korleis ein kan unngå å late bygdadyret gå i arv til neste generasjon er i teoren enkel: Ikkje gjer alle dei tinga bygdadyret ber deg gjere. Sjå deg sjølv i spegelen, og tenk at det du gjorde når du snudde ryggen til (tidlegare) vener, eller når du stengde ute barna til dei du ikkje likar, var ikkje deg sjølv. Det var bygdadyret, ei arv du fekk som barn, enten du arva det frå foreldra dine eller du arva det frå lærarane dine eller andre vaksne. Du kan bryte mønsteret. Du kan slutte å utestenge. Du kan slutte å mobbe. Då vil borna våre få ein betre kvardag enn både dei som i dag let seg bruka av bygdadyret og dei som i dag er offer for utestenging og mobbing. Men om vi skal kvele bygdadyret må alle vere med på det.

Bygdadyret er ikkje spesielt smart, og det avslører lett kor dumt det eigentleg er…

Motsatsen til bygdadyret er kjærleik. «Kjærleiken er tolmodig, kjærleiken er velvillig, misunner ikkje, skryt ikkje, er ikkje hovmodig. Kjærleiken krenkar ikkje, søker ikkje sitt eige, er ikkje oppfarande, gøymer ikkje på det vonde. Han gler seg ikkje ved urett, men gler seg ved sanning. Alt held han ut, alt trur han, alt håpar han, alt toler han,» skreiv Paulus om kjærleiken. Motsatsen til kjæleik er hat. Hovmodig, glad over urett, narsissistisk og sjølvhevdande er bygdadyret når det meinar seg så mykje betre enn offera det har sett seg ut.

Alle nær meg veit at eg har litt erfaringar med dette sjølv. For ein del år sidan fekk eg vita at fordi bygdadyret meiner eg er vondskapsfull og løgnaktig så vil ikkje folk ha noko med meg å gjere. All ære til dei som tok kontakt med meg og fortalde det «alle vi kjenner» meiner om meg. Det var ærleg og modig gjort, og det har eg respekt for. Men i lang tid gjorde denne kunnskapen det vanskeleg å gå på butikken i bygda. Etterkvar har eg forstått at dei som kalla meg vond og løgnaktig ikkje snakka heilt sant då dei sa dei fleste i bygda er samde med dei. Og den forståinga kan eg leva med. Sjølv om det er vondt når folk ein er glad i uttrykker hat, snur ryggen til eller stenger ute – særleg når det går ut over barna. Lat oss saman kvele bygdadyret i staden for å late det gå i arv til barna våre!

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 19.10.2019

Tidlegare bloggtekstar om bygdadyret:
Verste sort mobbing
Ansvaret for mobbing ligg hos dei vaksne på skulen
Ingen likar den mannen

Ikkje brun propaganda, men. . ?

Valkampen er slutt, men ordbruken mellom parti og politikarar sluttar ikkje med valkampen. Raude og blå bompengemotstandarar melder seg ut av bompengepartiet avhengig av om partiet samarbeidar mot høgre eller mot venstre i nye kommunestyrer. I Sandnes samarbeidar Ap og FrP. Ifylgje NRK Dagsnytt fredag morgon spreier denne «nye» samarbeidskoalisjonen seg utover sørvestlandet som ein smittsam sjukdom.

I slutten av valkampen kom det fleire utspel frå sentrale FrP-politikarar, som ifylgje Venstre spelte på framandfrykt og muslimhat. Ordvekslinga mellom Abid Raja og indignerte FrP-politikarar har vore hovudsak på nyheitene denne veka, etter at Venstre-nestleiaren kalla desse valkamputspela «brun propaganda». Seinare har han sagt seg lei for val av ord, men han har ikkje på nokon som helst måte lagt seg flat for kritikken.

abidRaja1

Raja skulle sjølvsagt formulert seg annleis. Kanskje hadde han nokre poeng i det han sa, sjølv om desse poenga drukna i det brune ordet. For sjølv om FrP ikkje har brune meiningar, så veit vi at det er ein del brune veljarar. Ein kan ikkje unngå å leggje merke til det når ein fylgjer somme kommentarfelt. Og det er nynazistiske nettsider der enkelte FrP-profilar blir hylla for sine utspel om flyktningar og sine utspel som spelar på framandfrykt og muslimhat. Uansett om det er gjort med hensikt eller ikkje, så er det klart at nokre av valkamp-utspela til FrP sine mest profilerte politikarar fiska stemmer i dette brune veljarhavet. Det bør indignerte FrP-profilar ta inn over seg. Dei kan ikkje late som desse veljarane ikkje eksisterer, sjølv om det må vere ubehageleg at dei stemmer på FrP. Det er arrogant og hovmodig å late seg indignere av Raja, utan på same tid ta inn over seg at dei brune veljarane kanskje er den mest stabile veljargruppa til FrP akkurat no. Men FrP fiska ikkje berre i det brune veljarhavet. FrP fiska også stemmer frå ytste høgre kristennorge. Frå dei som hatar menneske som er muslimar, og som er redde for at islam skal ta over Norge. Men eg trur ikkje dei som meiner at Norge blir snikislamisert, eller som fryktar at islams gud er sterkare Jesus, er så mange. For det må dei vel tru når dei fryktar at islam skal ta over Norge og Europa? Det skal eg spørje Sylvi Listhaug om dersom eg nokon gong får mulegheit til det.

Geir Pollestad brukte forresten også brun-ordet i ein debatt på «Politisk kvarter» på NRK 13. september, i debatt med Trine Skei Grande. «I Norge finst det eitt parti som nokre vil bruke merkelappen brun på, eller høgrepopulistisk, nemleg FrP». Som Venstre altså samarbeider med, var Pollestad sitt poeng.

Før eg sette meg ned for å skrive dette innhogget, kontakta eg eit par venner eg brukar diskutere politikk med. Skriv om noko anna, sa dei. Kan du ikkje heller skrive om kor bra det var at «sentrums-mafiaen» i Sogndal tapte kommunevalet? spurde ein av dei. Men eg hadde bestemt meg for å skrive litt om det brune veljarhavet. Litt fordi Abid Raja brukte ord som drukna det poenget som eg trur han eigentleg prøvde å få fram. Vær forsiktig med orda dine, sa vennene eg diskuterte dette med. Men kva skulle eg ha skrive om valresultatet i Sogndal? Det blei uansett slik alle trudde. Som eg skreiv ein gong i eit innhogg for lenge sidan: Hovmot fører til fall. Det gjeld forresten også FrP.

Denne teksten var på trykk som Innhogg i Sogn Avis laurdag 21.9.2019

Les også:

Nynazistar får ikkje skrive på facebook-veggen min meir

Utan lys sprekk ikkje nazi-trollet

Trump kan kjøpe Oslo og Viken

Folketalet i det politisk bestemt døyande «trivselsfylket» Sogn og Fjordane fall med 458 personar i 2018, til 109.774 innbyggjarar. Fødselsoverskotet (tal fødslar minus tal dødsfall) var for første gong sidan registreringa starta i 1997 negativt. Lågare innvandring samanlikna med åra før er likevel hovudårsaka til folketalsnedgongen. Men innvandrarane vil vi jo ikkje ha. Offisiell norsk politikk er at det er betre flyktningar druknar i havet, eller sym tilbake dit dei kom frå, så skal vi «hjelpe dei der dei er». Det siste veit vi er berre ord. Ofisiell politikk er narsissistisk, empatilaus ignoranse av urettvis ressursfordeling og at det finst folk som treng hjelp.

I ei avkristna norsk høgreregjering er ikkje lenger den grunnleggjande tanken om nestekjærleik gjeldande. Lat flyktningane symje tilbake dit dei kom frå, så skal vi hjelpe dei der mot terroren og krigen dei rømmer frå. Det er som dei skulle sei at terroroffera frå Utøya burde symt tilbake til terroristen, så skulle vi ha hjelpt dei der, helsing noverande og tidlegare justis- og innvandringsministrar og vener. Ord utan meining, blotta for nestekjærleik. Mange norske kristne jublar for den norske, narsissistiske flyktningepolitikken. Og sjølv om eg ikkje reknar meg som sosialist, så tenkjer eg ofte at venstresida sitt solidaritetsomgrep er betre enn eit politisk kristenhøgre som har lagt tilside det viktigaste i kristendommen; nestekjærleiken – i ei tid då tal reelle flyktningar er på det høgste sidan den forrige verdskrigen.

Det som i dag er rekna som den mest alvorlege krisa i verda er klimaendringane. No har FN’s klimapanel endeleg innrømma at klimaendringane går raskare enn det dei trudde for nokre år sidan. Det er på tide at den innrømminga skjer. Det må vere fleire år sidan eg første gong skreiv at klimaendringane går raskare enn FN sitt klimapanel sa. Tilsynelatande er det ingen som tek det særleg alvorleg. Politikarane berre snakkar, og gjer tiltak som kostar meir enn dei er effektive.

Kanskje den verkelege krisa i Verda i dag er akkurat det: At vi har politikarar som spring hit og dit, som snakkar utan å lytte, som ropar i munnen på kvarandre, som ikkje klarar å samarbeide om å løyse krisene på jorda. Så har vi alle dei andre på sosiale medier, som også snakkar utan å lytte, og som meiner dei har svaret på alle slags kriser, både store og små, men som ikkje er i posisjon til å gjere noko anna enn å meine noko. Og så har vi dei politikarane som brukar Twitter til å tenkje høgt, som kvitrar kompromisslause ord om alt muleg. Og når ein då har 63,4 millionar fylgjarar, og ikkje vil framstå som svak, så må ein sjølvsagt fylgje opp sine eigne lite gjennomtenkte kvitringar neste dag.

I det siste har det handla om å kjøpe Grønland. Fleire enn meg tenkte då: Kva med å tilby Trump å kjøpe Finnmark? Kva vil Trump betale for Finnmark? spurde folk seg på sosiale medier. Eg har eit anna forslag: Kva med å selje Oslo og nye Viken fylkeskommune til Trump? Eller kanskje ikkje heile Viken, ikkje det som er lengst vest. Så kunne resten av landet endra namn til Norveg. Det hadde løyst ein del ting for regjeringa også. Tenk på all unødvendig administrasjon og slikt vi kunne bli kvitt! Ville Trump ha bite på? Kor lang tid hadde det gått før han forstod at han hadde kjøpt den delen av Norveg som er utan olje, utan vasskraft og utan alle dei andre ressursane som ligg langs kysten av landet?

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 23.8.2019

trumpKvitrar

Tvillingar er tvillingar, abort er abort

Ytringsfridom under press.

Det er nokre tema ein uansett ikkje må skrive om. For ytringsfridomen er under press og kontroll av nokre sterke grupper som påverkar dei. Det er nemleg ikkje berre nett-troll og andre sjuke galningar som legg press på ytringsfridomen. Kvinnesak legg også press på ytringsfridomen. Homorørsla legg også press på ytringsfridomen. Om du stiller spørsmål ved enkelte saker som kvinnesaksrørsla eller homorørsla tek opp, så blir du raskt kalla kvinnehatar, mørkemann eller homofob, sjølv om du støttar likestilling og har mange homofile venner, og sjølv om du sjølvsagt respekterer alle menneske du møter uansett livssyn og legning. Å respektere folk for den dei er er det dessverre mange som ikkje klarar. Vi har sett i nyheitene siste veka at ikkje eingong presidenten i USA klarar det. Det er mangel på respekt som gjer at vi har ufred og krig. Og noko av det vi har sett og høyrt frå USA siste dagane gir meg assosiasjonar både til førre verdskrigen og til påskeforteljinga: Taktfaste rasistiske rop som «Send henne tilbake!» minner både om korleis folkemengda hylla Hitler og påskeforteljinga sine taktfaste rop om: «Korsferst, korsferst!»

Eit tema ein ikkje må skrive mot er tvillingabort. Då blir du automatisk stempla som kvinnehatar, motstandar mot likestilling og mørkemann. Men eg kjenner ein del tvillingar. Og alle dei eg har spurt er mot tvillingabort. Tvillingar har ein kontakt frå fosterlivet som er unik. Eg kjenner tvillingar som ikkje er sikker på om dei snakkar om seg sjølv eller tvillingen når dei fortel hendingar den eine har opplevd. Eg har tvillingar i nær slekt som då dei var babyar forstod kvarandre sitt babyspråk, og som framleis har problem med å skilje kva dei sjølv eller tvillingen har opplevd. Dei er imot tvillingabort. Dei forstår kanskje korleis det hadde påvirka dei om den eine av dei var avliva som foster. Dei forstår kanskje korleis saknet av sin eigen tvilling ville ha påverka resten av livet deira.

Ein del av legestanden er òg mot å abortere eit eller fleire fleirlingfoster. Fordi det å avlive eit eller fleire foster også kan setje livet til dei gjenverande fostera på spel. Men ein kan ikkje skrive om abort i det heie om ein meinar at livet startar ved unnfangelsen. Om ein meinar det, og derfor logisk nok er mot abort, då ropar dei som styrer meiningane, som media spelar på lag med, at slike folk er mørkemenn og kvinnehatarar og bør ikkje få plass til å ytre seg.

Respekt handlar ikkje om å vere einig i alt den ein respekterer meiner. Respekt handlar om å respektere dei som meinar noko anna enn du meinar sjølv. Homorørsla har understreka sjølv kor lite dei blir respektert av samfunnet. Eg høyrde ein homofil prest ein gong sei at homofile han hadde snakka med kjende seg mykje sterkare utstøytt og mobba i fotball og anna idrettssamanheng samanlikna med kyrkja, der dei kjende respekt. Men frå media og homorørsla er det kun kyrkja og kristendommen som blir stempla som homofobe mørkemenn. Ein god ven av meg opplevde, utan å vilja det, å kome til eit selskap med «kun homofile og transvestittar». Han opplevde der at måten homofile snakka om heterofile var langt meir nedsetjande og respektlaust enn det han nokon gong har høyrt at homofile blir omtalt på. Venen min er ikkje homofob. Han er framleis ven med han som, mot hans vitande, drog han inn denne sexorgien for homofile.

Når eg skriv dette veit eg at eg blir stempla som kvinne- og homohatar, uansett korleis eg forsvarar dei når dei blir utsett for urett. Frykten for det stempelet eg no får avgrensar ytringsfridomen i Norge.

Med fare for eg blir slakta av Nortura

Siste vekene har det vore fokus på korleis ein del gris har det i Norveg. Sjølv har eg ikkje orka å sjå dokumentaren på NRK. For meg var det meir enn nok å høyre lyden av grisehyla på radioen. Eg har fått med meg innhaldet likevel, og kjenner at eg må kommentere dokumentaren og debatten etterpå. Eg trur at mange bønder deler mykje av tankane mine, sjølv om ikkje alle deler tankane sine høgt. Alt for mange bønder er alt for lojale mot alt for mange.

Ting er aldri så enkelt som media framstiller det. Ting er ikkje så enkelt som NRK-dokumentaren påstår. Ting er ikkje så enkelt som Nortura eller dyrevernarane insisterer på. Ting er ikkje så enkelt som bondeorganisasjonane eller som politikarane framstiller det. Og ting er ikkje så enkelt som forbrukarane trur, eller som kommentarfelta meiner. Ifylgje kommentarfelta bør alle norske bønder kastrerast utan bedøving fordi enkelte grisebønder har gjort det mot dyra sine. Desverre er det ein del folk som har så lite inne i hovudet sitt at dei trur verda er like enkel som dei er sjølve. Mange av desse enkle sit og fyller kommentarfelta på nett. Andre av dei er politikarar.

Eg prøver ikkje å unnskylde dei bøndene som mishandlar dyra sine. Det er bra at slikt blir avslørt. Dokumentaren har fått i gong ein viktig debatt. Den debatten ville uansett ha komme, før eller seinare.

Eg veit at eg står i fare for å bli slakta av Nortura pga dette innhogget. Ikkje fysisk sjølvsagt. Men for det eg skriv, og fordi dei neste orda eg skriv er at Nortura har handsama denne situasjonen på ein svært uproff og dårleg måte. Dei lest som om problemet er enkeltbønder. Så enkelt er det ikkje. Problemet er ikkje berre enkeltbønder. Problemet er også landbrukspolitikken. Problemet er politikarar og forbrukarar sitt krav om billeg kjøt. Problemet er ei næring som er så pressa på økonomi at dei ikkje ser endane møtast. Ingen ting av dette fritek bonden frå skuld når dyr blir mishandla eller vanskjøtta. Men det fritek heller ikkje politikarar eller forbrukarar. Dei har fått det som dei ville – dei har fått billeg kjøt: Norsk griseindustri er ein suksess. Som norsk kyllingindustri og norsk fiskeoppdrett. At konsekvensen av så billeg kjøt og fisk er dårleg dyrevelferd har både bønder og andre åtvara mot heile tida.

Det skjer noko med bønder som går inn i storskala industrilandbruk, sa ein bonde til meg. Naboen hans, ein flink og god bonde, hadde starta kyllingproduksjon, og han meinte denne naboen hadde forandra seg av å heile tida gå å plukke daude kyllingar. Det skjer noko med folk. Du blir kynisk av ein industriproduksjon der det er så strenge krav til økonomi at det går ut over dyrevelferda. Ansvaret ligg ikkje berre hos bonden.

Når Nortura latar som at alt er i orden med industrilandbruket, og legg skulda på enkeltbønder, då spelar dei ikkje på bøndene sitt lag. Nortura-konsernet er fullt av konsulentar, men det kan sjå ut som dei manglar ein god mediestrategi. Landbruksministeren og bondeorganisasjonar latar som dei ikkje forstår, eller visste om, desse årsakssamanhengane. Det virkar lite truverdig. Norsk landbruk treng ikkje meir industrilandbruk. Vi treng politikarar og forbrukarar som forstår den soleklare samanhengen mellom pris og dyrevelferd. Næringa må ha betre mediestrategi enn dei har i dag. Det nyttar ikkje lenger å kamuflere dårleg dyrevelferd. Forbrukarane er ikkje så enkle i hovudet som Nortura trur.

Eg har trua på den norske bonden. Men den norske bonden er avhengig av vilkåra forbrukarar og politikarar set.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 29.6.2019

Bønder er ikkje vanlege folk

Kva hjorten og folk flest ikkje forstår

Kva kallar vi innbyggjarane i Vestland?

Eg kastar nesten aldri opp. Eg kan bli sjuk, men det går tiår mellom eg kastar opp. Men kvar gong eg høyrer fylkesnamnet Vestland på radioen får eg trang til å brekke meg. Eg kjenner meg sjuk. Eg føler eg har mista identitet. Ikkje fordi Sogn og Fjordane har blitt slegne saman med Hordaland. Men på grunn av det idiotiske namnet nokre språkinkompetente, arrogante, visjonslause og kompromisskåte politikarar har gitt det nye fylket. Og sjølv om det virkar som at alle meiner det var det mest håplause namnet som blei valt, så blei det det.

Vestland kart

Ekstrem arroganse ligg bak valet om det nye fylkesnamnet Vestland.

Viss eg var tolv år igjen, og skulle skrive ein stil om kvar eg bur, så måtte den for eit språkinteressert barn bli omlag slik:

Eg bur i Fjærland. Frå år 2000 har Fjærland vore ein del av Sogndal kommune. Tidlegare har Fjærland tilhøyrt Leikanger kommune og Balestrand kommune. No er ringen på ein måte slutta, då Leikanger, Balestrand og Sogndal frå 2020 er nye Sogndal kommune. Sogndal kommune ligg i Vestland fylke. Vestland fylke ligg på Vestlandet. Det er viktig å skilje mellom Vestland og Vestlandet, då det er stor skilnad mellom Vestland i bestemt form og Vestland i ubestemt form. Vestland er eit fylke midt på Vestlandet. Bortsett frå Vestland består Vestlandet også av to andre fylker. Rogaland ligg også i Vestland i bestemt form. Rogaland ligg sør for Vestland. Møre og Romsdal er det tredje fylket i Vestland i bestemt form. Møre og Romsdal ligg på Vestlandet nord for Vestland. Det var nokre politikarar i dei fylka som Vestland blei slege saman av, Sogn og Fjordane og Hordaland, som hadde så lita språkkjensle og så liten respekt for dei andre fylka på Vestlandet, som bestemte at eine fylket på Vestlandet skulle heite Vestland. Fylkesnamnet Vestland blir derfor no rekna som eit symbol på arroganse og manglande respekt for andre folk. Det seier dei vaksne.

Framtidsfylket Sogn og Fjordane er fortid på ein så patetisk måte som det er muleg for menneske (politkarar) å gjere eit fylke til fortid. Med arroganse mot naboane sine. Uansett må vi ha eit samlande omgrep som beskriv innbyggjarane i det nye fylket. Noko samlande. Når vi skal markere at vi er innbyggjarar i fylket Vestltand (som ikkje må forvekslast med landsdelen Vestland i bestmet form, Vestlandet) så kan vi ikkje kalle oss vestlendingar. Om vi då ikkje er ekstremt arrogante. Dessverre finst det folk som er så arrogante. Somme av dei er politikarar og har funne på dumskapen. Vi må ha noko som gir oss samla identitet, utan å bli forveksla med folk frå heile Vestlandet. Det opplagte omgrepet er vel vestlanding?

Då bestemor mi var gamal hugsar eg ho eingong sa at ho aldri nokon gong hadde hatt vondt i hovudet. Eg har vore heldig og arva det av henne. Dagen derpå og influensa kan vere ubehageleg på mange måtar, men eg er glad eg slepp hovudsmerte av slikt. Fylkesnamnet Vestland gir meg hovudverk på mange måtar. Ikkje som hovudsmerte kanskje, men hovudverk – og brekningar. Det er aldri for seint å leggje seg flat når ein ser sin eigen dumskap. Det er aldri for seint å angre seg og gjere om på dumskap. Det er aldri for seint å snu. Siste alternativ er å grave seg ned og ikkje stille til val meir.

Denne teksten har stått på trykk i Sogn Avis og Firda.

Eg er vestlanding vorten no.

Skulestil av: ein forvirra femtiåring.

Alt var mykje enklare då eg gjekk på skulen. Då var eg fjærlending, sogning og vestlending. Om eg til dømes skulle skrive ein stil om kvar eg kom i frå kunne eg ha skrive: Eg bur i Fjærland. Fjærland er ei bygd i Balestrand kommune i Sogn og Fjordane osv.

vestland fylke

Eg bur framleis i Fjærland. Frå år 2000 har Fjærland vore ein del av Sogndal kommune. Fjærland var tidlegare ein del av Leikanger kommune, og seinare Balestrand kommune. Frå 2020 er Fjærland ein del av alle desse kommunane, då dei no blir slegne ihop. Den nye kommunen Sogndal ligg i Vestland fylke. Vestland fylke ligg på Vestlandet. Det er viktig å skilje mellom i Vestland og på Vestlandet. Det er viktig å skilje mellom Vestland og Vestland i bestemt form. Bortsett frå Vestland består Vestlandet også av to andre fylker. Rogaland ligg i Vestland i bestemt form. Rogaland ligg sør for Vestland. Møre og Romsdal er det tredje fylket i Vestland i bestemt form. Møre og Romsdal ligg på Vestlandet nord for Vestland.

Eg er framleis fjærlending og sogning og vestlending. I tillegg har eg altså, takka vere språkforvirra politikarar frå ein del av Vestlandet, som no heiter Vestland, vorten vestlanding. Kor tid skal eg sei at eg er vestlanding, og kor tid skal eg sei at eg er vestlending? Ein kan fort få inntrykk av ein landsdel i språkleg borgarkrig. Kanskje det var det politikarane i avtroppande Hordaland fylke og avtroppande Framtidsfylket ville oppnå? Uansett er Hordaland og Framtidsfylket snart ein del av fortida. Å vere eit framtidsfylke i fortid er berre patetisk.

Dersom alt dette høyrest sjukt forvirra ut, så skuld ikkje på meg. Eg har berre skrive ein faktaboks om kvar eg kjem frå. Skuld på politikarar heilt utan språkkjensle og heilt utan kreative gener. Med slik forvirra namngjeving av eit heilt nytt fylke tvilar eg sterkt på evnene deira til å ha visjonar eller styringsevne over nye Vestland fylke. Kor tid skal eg eigentleg kalle meg vestlanding, og kor tid skal eg kalle meg vestlending?

(Dei dummaste kommentarane til denne teksten vil komme frå dei som latar som dei ikkje forstår kva eg meiner om saka.)

Under taket.

Når ein bur i eit gamalt hus må ein av og til gjere investeringar og val som har konsekvensar for både ein sjølv og for komande generasjonar. For eit par år sidan var det ein lekkasje i eine slusa på hovudhuset på garden. Tømrar Endre Thue blei leigd til å tette lekkasjen. Ingen av tømrarane med adresse Fjærland hadde kapasitet. Då taket var tett sa Thue klart frå at eg ikkje må vente lenge før eg tok att heile taket. Så då Sogn Avis i haust hadde ei sak om at tømmerprisane var dei høgste på mange år bestemte eg meg for å hogge litt tømmer for å finansiere rehabilitering av taket.

Og når ein bur i eit gamalt hus med sjel og gjer slike investeringar som rehabilitering av tak trass alt er, så kan ein finne både minne og spor frå tidlegare generasjonar. Slik eg har forstått det var huset bygd då min tippoldefar, Johannes Mundal (Johans i Mundal), dreiv garden. Han brukte mykje pengar på bygningar på garden etter at han i 1906 selde seg ut av Hotel Mundal, som han hadde bygt opp saman med systera Brita og mannen hennar, Olaus Dahle.

taket1

Det er ikkje berre sutak og takstein som blir skifta ut. Isolasjonen blir også skifta. Halm og sagspon og aviser blir skifta ut med moderne isolasjon. I den gamle isolasjonen finn vi mange spor etter generasjonane før meg. Ein del av avisene som er brukte er krølla saman og mykje av dei er uleselege. Men i ein del som er «isolert» seinare finn tømrarane Endre og Svein Arne Thue ein bunke aviser. Forfedrane mine må ha vore like samfunnsinteresserte som eg er. Dei har i alle fall hatt mykje aviser. Lokale aviser som Sogns Avis og Sogn var blanda med BT, Aftenposten, Dagbladet, Gula Tidend, Nynorsk Vikeblad, Norsk Tidend, Fjordaposten, Gula Tidend og Norsk misjonstidende. Alle datert dei første dagane i desember 1935. I avisa Sogn 3.12.1935 kan ein mellom anna kan lese minneord til Sigurd Kvikne og ein notis om at «Bonde og bankstyrar A. J. Bøyum, Fjærland, vert no ordførar i Balestrand. Ein mykje dugande mann, klok, kunnskapsrik og livsrøynd.» Neste notis hadde fylgjande ordlyd: «Ordførar S. Holten, Hyllestad, var 60 år no sundag. Han er bonde og lærar, ein traust, evnerik og viljesterk mann som er sessa på rette plassen.» I Sogns Avis fredag 13. desember same år er ein notis om at meieriet i Fjærland er venta å «taka til med drifti straks yver nyår»

taket2

Når vi rydda på høgloftet før isolering fann vi også brev og kladdebøker, og ei minnebok etter bestefar min, Johannes S. Mundal, frå då han gjekk på folkehøgskule i Sogndal i 1924. Minneboka har eg ikkje hatt tid å sjå mykje på enno. Historiane i eine kladdeboka fanga meg.

«I kanten av elvi var det ein stor stamp til tettings. Ivar og Anna kraup opp i stampen og tok til å rugga på honom. Men då rak stampen meir og dreiv frå land, og so tok straumen honom og han rak ut på sjøn. Um kvelden sakna dei borni. Alle gjekk og leita etter deim, men det laga seg ikkje so vel at nokon kunde finna deim. Mari bad til Gud at han skulde gjeva henne att dei småe borni. Tidleg dagen etter såg nokre fiskarar noko flaut utpå sjøen. Dei rodde burt og då såg dei at det var ein stamp og at borni låg oppi honom. Dei hadde sovna av suggingi, og det var vel; eller hadde dei kvelvt stampen og bleve (drukna).»

Neste forteljing handlar om ein skårfast bukk som ørni slår klørne i. Ørni ville lette, men «det gjekk meir ned enn upp, og sistpå datt dei radt ned på gjorde båe tvo, men det gjekk så vel at ingen slo seg.» Bukken reiv seg laus, og ørni flaug sin veg. Ikkje veit eg om kladdeboka er ei stilbok frå ein skuleungdom eller om det er ei slags dagbok. Den undrigi må eg leva med til vidare.

Omtrent denne teksten blei trykt som innhogg i Sogn Avis laurdag 1.6.2019

img_6756

Post Navigation