MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the tag “Fjærland”

Vi pratar ikkje mest om vêret denne hausten

Vi har lagt bak oss den varmaste og turraste sommaren i manns minne. Ute har hausten farga fjella i sine fargar. Og medan eg skriv dette ser og høyrer eg sauene som beitar på bøane. Eg trur dei ser det like tydeleg som oss; at årstidene forandrar seg og at det går mot vinter igjen.

400.000 nordmenn kjenner på at hausten, med kortare dagar og mindre lys, virkar inn på humøret. Di lenger nord i mørketida ein bur, di større er andelen som plagast med nedstemtheit og i verste fall vinterdepresjonar. Heldigvis er det etter kvart meir ope for å snakka om slike ting. Det er ikkje så skamlagt som det var. Sjølv om det ikkje akkurat er slik at folk står fram på sosiale medier og snakkar om det. På fjesboka skal ein skryte og sminke seg og vise seg så vellukka som råd. Eg trur det er med på å forsterke effektane av mørketida for dei av oss som «slit» med slikt. På same måten som glansbildeframstillinga av oss sjølve er med på å auke press og depresjon hos unge.

Ein får nyte soldagane om hausten så godt ein kan, og om ein har mulegheit må ein komme seg ut slike dagar. Lyset og dei haustfarga fjella kan lade opp batteria igjen framfor gråvêrsdagar, enten det blir sett nye nedbørsrekordar eller ikkje.

Det er kanskje ikkje vêret det blir snakka mest om i Fjærland denne hausten. Det siste året har ei prosjektgruppe arbeida med planar om eit fjordsenter i brebygda. Det er også arbeida med å sjå på mulegheitene for å leggje til rette for passasjerbåtar med opptil 4-500 passasjerar. Eg ser media fokuserer på motstanden folk her i bygda har til masseturisme og store cruisebåtar. For mange år sidan var eg med i ei prosjektgruppe som såg på mulegheitene for cruisekai i Mundal. Vi skulle vege fordeler og ulemper med cruiseturisme i bygda. Vi fann fleire ulemper enn vi fann fordeler med den type turisme. Mundal og vegane her hadde ikkje plass til at 5-6000 passasjerar velta innover land. Vi konkluderte med at det den type turisme ville leggje igjen av midlar ikkje var nok til å vege opp for ulempene. Det eg hugsar best frå bygdamøtet vi la fram konklusjonane våre var skuldingane vi fekk for kor haonkalause konklusjonane våre var, og at arbeidet vi hadde gjort var det slettaste arbeidet nokon nokon gong hadde gjort.

img_1993.jpg
Hurtigruteskipet Trollfjord til kai i Sandnessjøen 2013.

I dag virkar det som folk flest ikkje vil ha masseturisme. Kanskje det er ingen som traktar etter store cruisebåtar. Men dersom ein får til kombinasjonen eit opplevingssenter ved fjorden og klarar å regulere eventuell passasjertrafikk slik at det er ei øvre grense på kor mange anløp det kan vere på ei veke, på kor stor båtane kan vere i storleik og at det ikkje skal sleppast på land meir passasjerar enn 4-500 om gongen. Dersom det kan føre til meir heilårs turistverksemd i bygda i ein storleik bygda vil ha så er det kanskje eit pluss. Sjølv kjem eg til å vere med å arbeide mot planane dersom det skulle vise seg å få eit større omfang enn Mundal og miljøet toler. Om ein skulle satse på større turisme enn det miljøet i Mundal har plass til, så bør ein også utgreie forslaget om å leggje kaien på andre sida av fjorden. Men då kjem ein lett i konflikt med Bøyaøyri fuglereservat. Så lenge ikkje noko er bestemt så vil nok dette emnet bli snakka meir om enn vêret i Fjærland denne hausten.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 13.10.2018.

Advertisements

Lat Moe-fyren få ein sjanse!

Medan turistane strøymer til Sogn står majestetiske Hotel Mundal som eit spøkelsesslott ved Fjærlandsfjorden. Frå det blei opna i 1891 har det vore i drift kvar sommar bortsett frå under krigen og siste somrane Rolf Wikborg stod som eigar, før han selde hotellet til Ola Moe for eit par år sidan. I 2016 og 2017 var det i drift igjen. No er det stengt pga planlagt renovering. Og fjærlendingane er utolmodige og uroa over at arbeidet enno ikkje er starta. Og utolmod og uro skaper forteljingar om kva som ’eigentleg’ skjer; forteljingar som ikkje alltid har rot i fakta, og som endrar seg etter kven som er forteljar.

 

For nokre veker sidan møtte eg Ola Moe i samband med at han ville sjå på nokre eigedomsgrenser mellom garden min og ein skogteig hotellet eig. Han fortalde då kva planar han har for hotellet. Det er å totalrenovere bygningen og setje han tilbake til arkitektteikningane. Arker og påbygg som er gjort seinare skal bort. For å få økonomi i hotellet må han byggje ein ny romfløy, og auke talet rom til vel hundre. Eit slikt tilbygg er det som må til for å få økonomi i den daglege drifta, trur Moe. Men kostnadane med renoveringa veit han ikkje enno. Heile taket må ned, og byggjast opp på nytt, seier han. Han har hatt møter med fleire entreprenørar, og dei fleste gir råd om å gjere det på den måten.

Det fjærlendingane lurer på, sa eg, er om dette prosjektet er finansiert. Moe såg på meg utan å trekke ei mine. Finansieringa er ikkje den største bøygen akkurat no, svarte han. No er riksantikvaren kopla inn, og vi kan ikkje gjere noko som helst før vi får vite frå dei kva vi kan gjere og kva vi ikkje kan gjere. Og det tek tid. Vi hadde håpa å starte renoveringa i sommar. Men vi kan ikkje starte før riksantikvaren gir grønt lys. Vi kan ikkje risikere å miste dei offentlege tilskota. Men planen er framleis å opne nyrenoverte Hotel Mundal våren 2020. Med tre gonger så mange rom som i dag.

Dersom vi vil Hotel Mundal og bygda sitt beste må vi ikkje gjere alt vi kan for å sverte dei som eig hotellet. Dersom han fyren Moe har ’heile’ bygda mot seg er oddsa for at han skal lukkast med planane om å setje hotellet i stand igjen mykje mindre. Dersom vi ynskjer at det skal gå bra må vi vere positivt innstilt. Viss vi let bygdedyret ri oss så hjelper vi berre bygdedyret å øydeleggje for bygda og hotellet. Og det trur eg ikkje fjærlendingane vil. Det er nok nokre få som har bestemt seg for å mislike Ola Moe såpass sterkt at dei håpar han ikkje lukkast med å restaurere Hotel Mundal. Det er nokre få som trur at hotellet sitt einaste håp er at det blir teke over av ein idealist med pengar. Men det kjem ikkje til å skje. Derfor må vi gi riksantikvaren og Moe-fyren ein sjanse. For hotellet si skuld. For bygda si skuld. Det er kanhende hotellet sin siste sjanse.

Og medan vi ventar på at arbeidet med renovering skal starte står hotellet der som eit spøkelsesslott ved fjorden i Mundal. Og det skal visst vere spøkelse på Hotel Mundal. Eg har høyrt fleire med sommarjobb fortelje at dei har møtt nokre av spøkelsa der. Eg lurer på om spøkelsa er like uroa for hotellet si framtid som levande fjærlendingar. Eller ser dei på planane til den nye eigaren med optimisme og framtidstru?

Denne teksten er trykt som innhogg i Sogn Avis 21. juli 2018.

Då Ola Moe søkte om løyve til å rive hotellet i 2016 skreiv eg dette minneordet:
Hotel Mundal – til minne.

unnamed

Skjermbilde frå Sogn Avis då Ola Moe hadde overteke hotellet etter Rolf Wikborg. Den gongen blei det feira at Wikborg var ute. No meiner somme at Wikborg var ein god mann for hotellet.

Når hjorten kjem inn og stel mat…

Eg skulle køyre rundballar til både sauefjøsen og samdriftsfjøsen i dag. Først køyrde eg ein rundball inn i fôrrommet til sauene. Så køyrde eg rundballar til samdriftsfjøsen. Og til slutt henta eg den andre rundballen til sauene. Då eg skulle rygge inn i fôrrommet møtte eg denne karen her:

Eg begynner å kjenne han no. Etter å ha kjempa med han fleire vintrar i ein slags leik, der eg prøver å stenge han ute frå fôrrommet, og han prøver å bryte seg inn. For det meste vinn eg. Men av og til vinn han. Og det brukar vere lett å oppdage når han har vore der. Han legg alltid att spor. Spor i snøen utanfor. Litt hår etter han har klatra over eller gjennom sperringar. Ein morgon for nokre år sidan låg geviret hans igjen attmed rundballen.

Denne vinteren har han vore meir pågåande enn nokon gong før. Denne vinteren har hjorten generelt vore meir pågåande enn nokon gong før. Eg veit ikkje korfor, men svoltne er dei. Og det å møte hjort heilt inne på gardstunet på kveld og morgon skjer dagleg. Dei stive stråa i fôret som sauene ikkje et opp blir kasta ut fjøsdøra. Og hjorten er der før det er mørkt om kvelden og et opp det sauene ikkje vil ha. Men han karen eg møtte i dag nøyer seg ikkje med restar etter sauene. Og no stod han altså og åt på rundballen eg akkurat hadde henta til sauene. Klokka kvart over eitt om dagen.

Sjå video av bukken på facebook-gruppa Mann med greip her!

Eg har aldri vore så nær han som i dag. Då eg oppdaga han i fôrrommet gjekk eg ut av traktoren og inn til han. Så oppdaga eg at eg ikkje hadde telefonen med meg. Eg tok sjansen på at han ikkje stakk sin veg, og gjekk inn og henta mobilen. Då eg kom tilbake til fôrrommet stod han der framleis. Eg prata med han og tok både bilde og video av han. På det næraste var avstanden mellom oss mindre enn to meter. Her er nokre av bilda eg tok.

Er det nokon som kan fortelje meg kor gamal han er?

NRK Sogn og Fjordane har laga sak på dette blogginnlegget. 

Les også: Kva hjorten og folk flest ikkje veit

Verdens vakreste gjestehavn?

Overskrifta er lånt frå Båt-magasinet sin omtale av den nye gjestehamna i Fjærland. Dei skriv at det nye sørvisbygget og rikeleg tilgang til straum og vatn gjer gjestehamna i Fjærland til ein av dei mest tilrettelagde gjestehamnene i Sognefjorden. Dei store orda ’verdas vakraste’ peikar også på natur og lokalisering, og Båtmagasinet viser til at Fjærland for nokre år sidan blei kåra til ein av verdas vakraste stader, ’der bygda ligg mellom sine mektige tindar og smaragdgrøne fjord’.

img_0745.jpg

Heilt sidan 1990-talet har det vore planar om å gjere noko med området mellom daglegvarebutikken og Hotel Mundal sin eigendom i Mundal. Så tidleg som 2002 kom Mundal sentrum med på Sogndal kommune si ti-på-topp-liste. I 2005 blei det laga ein plan med ’plastring’ (organisert steinfylling) i sjøkanten. Kommunen løyvde pengar til dette, noko som utløyste bygdeutviklingsmidlar frå Innovasjon Norge. Planen hadde eit budsjett på 2,1 millionar.

Planane drog likevel ut. I 2010 inviterte Fjærland bygdalag til eit møte om Mundal sentrum. Der blei det vedteke å sjå bort frå planane om å plastre strandlina. Fjærlendingane ville ha båtkai, parkering og parkanlegg på området. Dette blei vedteke på møtet. Parkanlegg blei seinare omdefinert til torganlegg. Ein såg fort at pengane som var løyvde langt frå var nok til gjennomføre det bygdamøtet hadde vedteke. Sidan det alt var søkt om bygdeutviklingsmidlar etter dei gamle planane, var det ikkje muleg å søke på nytt. Derfor var det trong både for ein omfattande dugnadsinnsats og privat innsamla midlar.

I 2011 arbeidde Bygdautvalet (styret i Fjærland bygdalag) vidare med saka, og bidrog mellom anna med å få til avtalar mellom kommunen og grunneigar. I juni 2011 kontaktar dei ein utflytta fjærlending som tok på seg å teikne og planleggje heile prosjektet på dugnad. September same år la han fram nye planar for Mundal sentrum. Planane blei drøfta på årsmøtet til Fjærland bygdalag, dei blei vedteke, og det vart sett ned ei nemd for prosjektet. Sogndal kommune skulle eige prosjektet, medan Bygdalaget skulle ha ansvar for planleggjing og utføring. For å få godkjent prosjektet måtte arbeidet ha ein godkjent fagperson. Dette ansvaret er også gjort av ein fjærlending med stor dugnadsinnsats.

bolettasteinen.JPG

Denne steinen reiste sogningar til minne om Bolette C. Pavels Larsen

Dei nye planane hadde ein kostnad på 6,5 millionar. Dei offentlege tilskota, inkl. ei tilleggsløyving frå kommunen, var 2,1 millionar. Kort sagt: Det mangla 4,4 millionar. Dette måtte dekkast av dugnadsinnsats og private gåver. Og som ikkje det var nok blei det innlemma nye planar i prosjektet. Det skulle byggjast eit sørvisbygg og Boletta-steinen, som vart reist til minne om forfattaren Bolette C. Pavels Larsen i 1907, skulle flyttast til torget. Bolette var frå Kjørnes i Sogndal. Ho budde mesteparten av livet i Bergen, og var litteraturkritikar i Bergens Tidende. I ei årrekkje var ho i Fjærland om somrane. Ho var den første forfattaren som ga ut bøker på sognamaol. Smaoe skjeldringa, som kom i 1897 har fleire skjildringa frao Fjærland, ei ao dei fortel om tippoldefar min og grannen sitt møte med ei bjøddn.

No staor altso Fjærland gjestahabn ferdige og klar til opning 24. juni. Takka vera ein heisn dugnadsinnsats både frao bygdafolk og frao utflytte fjærlendinga, til alt frao planleiggjing til praktisk gjønoføring. Laongs kaien staor ein laonge trebeink: Fjærland sitjebeink. Dan ha maonge luteigara. Da e eitt ao paofunni til Bygdalaget for å fao finansiert prosjekte. Eg ynskje Fjærland lukka ti med ny gjestehabn og eit flott torg!

Les også: Det innhaldsrike vertshuset i Supphelledalen.

Musikalitet i jordbruksforhandlingane

Musikalsk og enkel innføring i jordbruksforhandlingane (for dummies).

Bondeorganisasjonane var fulle av optimisme då dei la fram kravet i jordbruksforhandlingane. Stortinget hadde overkøyrt landbruksminister Jon Georg Dale si landbruksmelding, og sa mellom anna at inntektsgapet til andre samfunnsgrupper skulle reduserast. Etter forhandlingar på overtid seier bondeorganisasjonane dei ikkje klarte å oppnå ein avtale med staten som fører til at inntektsgapet til andre grupper minkar. Derfor braut dei forhandlingane og har gått til aksjonar.

Då landbruksorganisasjonane la fram sitt krav for nokre veker sidan, var kravet ein auke i årsinntekt på omlag 31.000 kroner. Dette er 15.000 meir enn prognosert lønnsauke for andre samfunnsgrupper i 2018. Dette meinte statens forhandlar, Leif Forsell, var umusikalsk.

Statistisk sentralbyrå gir kvart år ut tal som viser gjennomsnittleg inntekt for ulike grupper i samfunnet. På denne lista ligg mjølke- og husdyrprodusentar på 305.-plass med ei gjennomsnittleg årsinntekt i 2016 på 331.000 kroner. Det var ein auke i årsinntekt frå året før på 4.800 kroner. Leif Forsell, som tykkjer dette er umusikalsk, er sjølv leiar i offentleg administrasjon. Ifylgje statistikken har hans gruppe ei gjennomsnittleg årsinntekt på over ein million (1.092.000,-) kroner. Det var ein auke på 22.000,- frå 2015. Eg anar ikkje om Leif Forsell dreg opp gjennomsnittsinntekta til gruppa, eller om han dreg det ned. Men eg meir enn anar at han ikkje er særleg musikalsk.

mai17_1.jpg

For å gjere tala meir forståelege kan vi samanlikne med fleire grupper på lista. Bak mjølkebøndene er det ni grupper til. Fire av desse er også innanfor landbruket. Resten av plassane på botn tek kafé-, koisk- og bensinstasjon-tilsette. Alle andre grupper tenar meir. Grunnskulelærarar har ei gjennomsnittleg årsinntekt i 2016 på 513.600 kroner. Det var ein auke på 12.000 frå 2015. Journalistar tente 566.000 kroner i 2016. Det var ein auke på 13.000 frå året før. Politikarar tente 775.000 kroner i 2016. Det var ein auke på 35.000 frå året før, og eit avansement på lista frå 26. til 21.-plass.

Les heile statistikken over inntekta for alle samfunnsgrupper i Norveg her!

Korfor er så Forsell og Dale på den eine sida, og bondeorganisasjonane på den andre sida så usamde om desse faktatala? Når Forsell og Dale snakkar så unngår dei heilt å komme inn på inntekt og inntektsauke rekna i kroner og øre. Dei snakkar om prosentvis inntektsauke. Og alle forstår at om dei gruppene som tenar minst skal ha like mykje inntektsauke som dei som tenar meir, så blir prosentane høge. Slik prøver Forsell og Dale å framstille bøndene som kravstore når dei krev ein inntektsauke som berre tettar gapet til andre grupper litt. Forsell sine uttalar om umusikalitet blant bøndene blir nokså malplasserte. Det framstår som både sjølvmotseiiande og uintelligent når folk som ikkje har greie på musikk brukar manipulasjon og falske tonar for å bevise at andre er umusikalske.

mai17_3.jpg

Gamalnorsk spelsau med trillingar, mai 2017-

Dale snakkar om bøndene si gode inntektsutvikling siste åra. Bøndene hadde altså ein gjennomsnittleg inntektsauke på 4.800 kroner i fjor, medan politikarar hadde ein lønnsauke på rekordstore 35.000 kroner. Når Dale kommenterte brotet i jordbruksforhandlingane brukte han ein del tid på å snakke om bønder og vanlege folk. Han snakka forresten mest om vanlege folk. Det er vanlege folk som må betale for bøndene sine krav, sa han. Han ’forstår’ at bønder ikkje er vanlege folk. Vanlege folk ville vel ikkje arbeidd kvar kvar kveld og kvar helg heile året for landets dårlegaste løn? Kvifor gjer vi bønder det likevel? Ein kollega i Fjærland sa ein gong på eit møte at han verdset det å vere sin eigen herre til 200.000 kroner. Slik kom han opp i same inntekt som ein industriarbeidar, meinte han. Ikkje for å øydeleggje dette gode sitatet, men fridom betalar dessverre ikkje rekningar. Derfor er bondeaksjonane no heilt naudsynte.

Les også:

Kriseførebuing á la Norveg. (Sogn Avis 18.2.2017)

Bønder er ikkje vanlege folk. (Nationen 10.1.2017)

Hotel Mundal – MINNEORD.

Eg fekk i dag den triste meldinga om at Hotel Mundal, som tidlegare i sommar feira 125-årsjubileum, skal avlide ved hjelp av eutanasi (aktiv dødshjelp). Eigaren, Ola Moe, avkreftar at Hotel Mundal sin nære bortgong er etter hans ynskje. Han trur at det heller ikkje er eit ynskje frå det tradisjonsrike hotellet, som har gitt husrom både til den amerikanske visepresidenten Walter Mondale, FNs generalsekretær Kofi Annan, norske kongelege (dronninga var på vitjing seinast i sommar) og mange kjente kunstnerar og musikarar. Og visstnok til spøkelse. Ein av dei mest kjende som har hatt sommarjobb på Hotel Mundal i tenåra er Jostein Gaarder. Eg har sjølv høyrt Gaarder kåsere om korleis han fôra Hotel Mundal sine grisar. Det var verdt å lytte til!

Les også: Det innhaldsrike vertshuset i Supphelledalen.

Hotel Mundal sin historie er nær knytt til garden eg driv. Tippoldefar min, Johans i Mundal, var ein av initiativtakarane for å få bygd hotellet, saman med systera Brita, og hennar mann Olaus Dahle. Å byggje eit så stort hotell i 1891 var både dyrt og dristig. Det kom fleire hotell i Sogn på den tida, oftast sett opp som mindre overnattingsstader og bygd ut etter kvart som trongen for fleire senger kravde det. Men Olaus Dahle hadde sterk tru på at eit hotell ville vere med å skape auka aktivitet i bygda. Dei engasjerte den kjende arkitekten Peter Andreas Blix til å teikne hotellet. Men dei fekk ikkje lån frå Balestrand sparebank, så då pantsette Johans i Mundal garden, og stilte mykje av kapitalen til å setje opp hotellet. Resten, omlag halve kostnaden, vart finansiert av lån frå bøndene i Fjærland.

Hotel Mundal

Hotel Mundal fotografert om våren frå båt. Dei snøkledde fjelltoppane Grettene i bakgrunnen. Heimste Gretta tv. ligg 1490 moh.

Satsinga på Hotel Mundal var ikkje utan risiko. Men den blei vellukka både for tippoldefar og resten av bøndene i Fjærland. Turismen i bygda ga gode inntekter til gardsbruka, som organiserte hesteskyss frå Mundal til Bøyabreen og Supphellebreen. Når Europa og verda opplevde tronge tider i 1930-åra kom framleis dei rike, engelske turistane til Hotel Mundal og ville sjå breane. Langs vegane inn til breane stod dei som ikkje hadde skyssrett, husmenn og fleire, og selde souvernirar. Turistane kunne kjøpe stavar av sprakje (einer), vevde tepper og anna handarbeid. Det vert sagt at fjærlendingane ikkje visste om dei harde trettiåra før Gerhardsen snakka om dei på radio etter andre verdskrigen.

I 1906 selde tippoldefar min sin del av Hotel Mundal til svogeren Olaus Dahle. I kontrakten, datert 3.10.1906 går det fram at han og sonen, Sjur, sel sin halvdel av hotellet med hest og reiskap, båtar og tomt, og beiterett for ein hest i Mundalsdalen. Salsprisen var 40.500 kroner. I dagens verdi nesten 3 millionar kroner. Året etter var alle private lån til bøndene i Fjærland betalte.

Les også: Kva no, Hotel Mundal?

Etter Brita og Olaus Dahle har Hotel Mundal i fleire generasjonar vore drive av sterke kvinner. Den siste av desse sterke kvinnene var Marit Orheim, gift Mauritzen. Ho innsåg at det ikkje var muleg å drive hotellet vidare som eit familiehotell. Ho selde ein halvdel av hotellet til finansmannen Rolf Wickborg, som seinare kjøpte den andre halvparten frå Marit O. og Sverre Mauritzen si dotter. Wickborg eigde og dreiv hotellet halvhjarta nokre år, men opparbeidde seg eit dårleg rykte grunna ubetalte rekningar og lønner.

unnamed

Skjermbilete frå Sogn Avis si nettside.

I januar 2015 blei det kjent at Wickborg hadde selt hotellet til Ola Moe. Nokre av dei same folka som i 2015 feira at Wickborg var ute av Hotel Mundal, omtalar i dag Ola Moe like negativt som Rolf Wickborg. Moe seier at hans intensjon er å føre Hotel Mundal tilbke til fordums prakt. Han har i så fall ein lang veg å gå. Han må starte med å vise folk i Fjærland at han meinar alvor. Men sjølv om eg meinar at dette ansvaret ligg på eigaren, så meinar eg at Sogndal kommune har eit hovudansar dersom Hotel Mundal døyr.

Hotel Mundal2

Hotel Mundal frå eit vindauga frå garden som gav areal til hotellet. Diffust. Hotel Mundal kjem nok til å gå igjen om Sogndal kommune myrdar det.

Ofte blir eutanasi rekna for å vere sjølvmord. I Hotel Mundal sitt tilfelle vil eg kalle det eit drap. Drapsmannen er ikkje Ola Moe. Drapsmannen er Sogndal kommune. I andre kommunar her i fylket gir dei fritak for eigendomsskatt til historiske bygningar. For Sogndal kommune ser det ut til at dette er uaktuellt sjølv om resultatet er at dei tek livet av Hotel Mundal. Korleis Sogndal kommune tek livet av hotellet er uinteressant. Det er ikkje nok å vedta at Moe ikkje får lov å ta livet av hotellet. Om det blir ståande tomt grunna det som opplevest som urimeleg høg eigedomsskatt, vil det døy likevel.

Det innhaldsrike vertshuset i Supphelledalen

Eg blei både glad og imponert då eg las denne bloggen om skribenten sine fantastiske opplevingar på Rødseter Inn.

For nokre dagar sidan blei eg merksam på eit blogginnlegg som blei delt på sosiale medier. Innlegget handla om eit ungt par som har våga satse på å bygge opp ei ny overnattingsverksemd inne i Supphelledalen i Fjærland: Andrè og Anne. Andrè Øygard er barnebarnet til Anders Øygard som bygde Flatbrehytta og og hadde over 1200 turar som breførar på Jostedalsbreen. Anders Øygard var kjent av mange i Sogn som skribent i SSA (Sogningen Sogns Avis), ofte under pseudonymet Flatbregubben, der han mellom anna skreiv om nokre av turane på breen.

Når Andrè Øygard no satsar for fullt på turisme saman med sambuaren Anne Sørensen er det med andre ord heilt i Flatbregubben si ånd. I tillegg til å byggje opp ei turistverksemd nede på garden driv Anne og Andrè Flatbrehytta, som ligg 1000 m.o.h., og er utgangspunkt for turar på breen, mellom anna Josten på langs.

Eg blei både glad og imponert då eg las denne bloggen om skribenten sine fantastiske opplevingar på Rødseter Inn. «Dette var et hus med sjel, et annerledes overnattingssted som innvendig byr på seg selv på en helt annen måte enn fasaden skulle tilsi. Her var det hjertevarme, hjemmekoselig og veldig annerledes.» Vidare står det: «Rom som innbyrdes var totalt ulike, men som alle var utført med det samme kyndige blikk for hvordan gammelt og nytt skulle kunne utfylle hverandre – og utfordre hverandre. Koseligere hotellrom skal du lete lenge etter, rent og luftig, vakkert og stille. Vi lot oss begeistre! Et spennende og annerledes konsept.» Også maten er ifylgje bloggaren også i beste klasse. «Alt lagt til rette på utsøkt vis og svært smakfullt anrettet. Et minnerikt måltid.»

Du kan lese heile blogginnlegget her.

Så langt ut i blogginnlegget innrømmer eg at eg blei litt skeptisk. Så eg tok ein tur inn på hotellbookingsida booking.com på verdsveven. Der kunne eg lese at Rødseter Inn i kundeomtale har 9,4 av 10 poeng. Omtalane på denne nettsida overgår nesten blogginnlegget eg akkurat hadde lese. Det einaste som er negativt kommentert er at uteområdet rundt Rødseter Inn ikkje står heilt i stil med det smakfulle interiøret.

Andrè Øygard driv framleis på med å pusse opp dei gamle husa på garden rom for rom. Det kostar tid og pengar. Ifylgje omtalane på nettet er han heilt på rett veg. Sjølvsagt finst det kanskje ein skeptikar eller to som meinar dette aldri vil gå bra økonomisk. Eg har ikkje så god greie på økonomi i turisme. Men eg let meg imponere over det Anne og Andrè har hatt fått til. Eg blir glad av slikt. Fjærland er ei turistbygd, og kvart slikt tiltak vil styrkje reiselivet og bygda.

Hotel Mundal, som tippoldefar min var med å starte, er 125 år i år. Mesteparten av tida har hotellet vore ei familieverksemd med stabil drift. I dei siste åra har hotellet skifta eigar to gonger, og det har vore kort mellom kvar nye hotellsjef. Framtida er usikker. Vedlikehaldsetterslepet er stort, og det er vanskeleg å kunne tene inn att det ei total renovering kostar. Førre eigar snakka om å få eksteriøret verna. Det hadde sannsynlegvis utløyst ein del pengestøtte som kunne bidrege til at hotellet kan bergast. Slik det er i dag kan ein berre håpe at hotellet held nokre år til, og at det vert drifta så lenge det er muleg. Sogndal kommune har ikkje vist seg særleg interessert. Å sende høge rekningar på eigendomsskatt til eit verneverdig hotell som slit økonomisk er ei skam for kommunen. Hotel Mundal burde vore friteken for slike avgifter.Framleis god sommar!

Flystyrt i Fjærlandsfjorden

Ein flystyrt i Fjærlandsfjorden er nok som ein bagatell å rekne om ein skal samanlikne med den politiske tsunamien som veltar innover Europa no. Brexit. Eg skal ikkje skrive om Brexit. Det kjem vi til å høyre om i media til vi får Brexningar av det. Men eigentleg skulle ingen late seg sjokkere over resultatet av folkerøystinga. Det blei akkurat som venta. Nei-folk er som kjent flinkare til å nytte seg av stemmeretten enn ja-folk. Dette var forutbestemt og burde vore venta.

Det eg skal fortelja om skjedde like før påska 1980. Den gongen hadde ikkje Fjærland veg ut or bygda. Bilferja til Hella og Balestrand var sambandet med resten av verda; Fjærlandsfjorden var «vegen» vår. Fjærland høyrde til Vik veterinærdistrikt, og distriktsveterinær Torstein Kongslien blei eit slags vitne då eit NATO-jagarfly kutta straumen til Fjærland og styrta i fjorden. Dette har han skrive om i Vestenfjeldske Veterinærforening si 100-årsjubileumsbok i 2002.

Ein solblank vårdag i slutten av mars 1980 var Torstein Kongslien på veg innover Fjærlandsfjorden med båten Dagros. Han skulle gjere den årlege sauevaksineringa, og hadde fleire stopp langs fjorden på veg inn til Fjærland. Medan han var i fjøsen i Rauboti høyrde dei eit voldsamt brak, og det blei kommentert at dette var då ein undarleg dag å få torevêr på.

På veg ned att til kaien la Kongslien merke til ein grov wire som bukta seg nedover bakken, og tenkte at denne hadde han ikkje sett på veg opp til garden. Etterpå tenkte han at heldigvis tok han ikkje på denne grove løypestrengen hans Olav Rauboti, som han trudde det var då han smatt under han ved ein stein nedover mot fjorden.

Då han kom til Lidal fekk han vita kva som hadde skjedd. Der hadde dei vore augevitne til at eit jagarfly hadde kutta høgspentlina som kryssa fjorden ved Rauboti før det styrta i fjorden. Han møtte kona på garden, som fortvila fortalde kva som hadde skjedd. Mannen hennar hadde med ein gong reist ut i båt og var ikkje komen tilbake. Kongslien tok med seg «ungkona på Lidal» i båten sin ut til åstaden. Der låg vrakrestar og flaut, og det var ei sterk lukt av flybensin. Men sauebonden frå Lidal var ikkje der, og veterinæren tykte synd i kona som var redd for mannen sin. Tilbake i Lidal fekk kona telefon om at mannen hadde plukka opp dei to pilotane frå fjorden og frakta dei til Dragsvik. Flyet var tysk, og var ein del av ei NATO-øving. Pilotane hadde i siste liten sett bøyene i luftspennet, og hadde såvidt rukke å skyte seg ut av flyet før det styrta.

Då distriktsveterinæren seinare på dagen kom inn til Fjærland, fekk han høyre om korleis flyet hadde komme lågt innover bygda, pressa seg opp over Jostedalsbreen, stupte seg nedover att og utover fjorden. Det stod folk på kaien og såg på dette, og dei hadde sagt at dette går aldri bra. Fjorden svingar, så frå kaien i Mundal kunne dei ikkje sjå flystyrten dei frykta ville komme, men dei stod og venta på at straumen skulle gå. Og det gjekk ikkje lenge før det skjedde.

Eg var gutunge den gongen, men hugsar godt praten om det som hadde skjedd, straumen som forsvann og diesel-aggregata som ganske snøggt kom på plass fleire plassar i bygda og stod og dura i veker før fjordspennet var reparert. Min far hugsar det blei sagt at så raskt hadde Sognekraft aldri reagert før når det var straumbrot i Fjærland. Folk meinte det var fordi straumselskapet skjønte at denne gongen fekk dei godt betalt for arbeidet og alle kostnadane sine.

Eg har prøvd å google denne hendinga, men finn ingen ting om det på nettet. Ikkje ein gong fylkesleksikonet omtalar det som skjedde. Takk til veterinær Torstein Kongslien for at han sende si augevitneskildring av det som skjedde til meg. Hendinga er også omtalt i boka Fjærlandsfjorden av Anders Aa. Mundal.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Årets lokalavis: Sogn Avis 25.06.2016

Trettiårsjubileum og mislukka sjekketriks.

Denne helga skal eg på 30-årsjubileum. Sogn og Fjordane skrivelag er jubilanten. Så vidt eg veit er laget det einaste skrive- eller forfattarlaget i landet som tek inn medlemmer som ikkje har gitt ut skjønnlitterære bøker godkjende av litteraturrådet. I Sogn og Fjordane skrivelag går vi godt saman både hobbyskribentar som meg og kjende forfattarnamn. Om eg skulle nemne nokon så kan det vere May Grethe Lærum, som er fødd og oppvaksen i Sogndal, og mellom anna kjent for bokserien Livets døtre, med handling delvis frå Sogn. Eller Rolf Losnegård, kjent for å ha skrive storparten av dei historiske spela her i fylket, mellom anna Fridjof-spelet på Vangsnes. Eller Kjartan Hatløy, av litteraturmeldarar omtalt som den største nolevande nynorskpoeten.image

Skrivelaget arrangerer minst ein gong i året skrivekurs for medlemmer og andre. Siste skrivekurset var det deltakarar frå 14 år til over 80. I interessa for skaping og kreativ skriving er aldersskilnad berre noko positivt. Vi lærer av kvarandre på tvers av generasjonsskilje.

Sogn og Fjordane skrivelag blei stifta i 1985. Laget var eit direkte resultat av ein novellekonkurranse arrangert av Sogn og Fjordane magasin. Som ei markering av jubileet arrangerte Skrivelaget i 2015 ein ny novellekonkurranse. Så vidt eg hugsar kom det inn nesten femti noveller. På jubileumsarrangementet i Førde på laurdag blir det presentert ein antologi med vinnarane av denne novellekonkurransen, pluss bidrag frå fleire av medlemmene i laget, i ulike sjangrar. Eg har sjølv to tekstar med i antologien, som har fått namnet Sukkersalta pepar.

Baksideteksten på boka fortel mykje om stemningane i Skrivelaget. Den inviterar lesaren inn i boka: «Kom, bli med! Bli med inn og hels på! På førstepremiebyggaren på bygda og på sommarfugljenta med mørke løyndomar. Bli med hit og sjå! På våren. Engane. På blomane og lyngen. På stjernene. Bli med og høyr! Om han som fekk dauden på døra. Om katten som var ein hump i vegen. Og om han som drog på kino for å sjå Birgitte Bardot naken.» Eg kjenner eg gler meg til å halde boka i hendene og til å lese. Og eg gler meg til å treffe gode, skrivande og kreative vener på jubileumsseminar og jubileumsmiddag i Førde. Kanskje akkurat no når du les dette innhogget i avisa. Og kanskje kjenner du at du eigentleg skulle vore med på dette arrangementet? Om du fylgjer med kjem det nye sjansar!

Temaskifte – ein anna røyndom: Folk hadde nok venta eit innhogg frå meg om eigendomsskatt-skandalen i Sogndal. Eg skal ikkje ta opp att alt bra folk har sagt om det. Men eg tykkjer det Sogndal kommune har gjort er eit ganske dårleg sjekketriks i frieriet til nabokommunar. Kven vil gifta seg med ein som pissar i buksa for å bli varm ei lita stund? Kommunane rundt Sogndal vil nok halde god avstand til ein slik friar, og heller passse godt på å leggje til rette for næringsliv som flyktar frå drepande skattar i Sogndal. Og dei vil ta godt imot potensielle huskjøparar og hyttekjøparar som ikkje lenger vil kjøpe i Sogndal. Dei vil nok unngå ein «rådmannstyrt» kommune som er så nøgd med dei nye eigendomstakstane at han enno ikkje har forstått kor øydeleggjande skatten er for landbruk og anna næring i Sogndal. Kanskje han tykkjer det er greit å senda ein rekning på 70.000 til eit verneverdig hotel i Fjærland med tre månaders driftstid og stort vedlikehaldsetterslep? Han pissar i buksa, og vil nok snart oppdage kor kaldt og mislukka det er. Eg ber berre om at politikarane får mot nok til å slutte å signere alt frå administrasjonen i Sogndal. Kanskje nokon i leiinga i kommuneadministrasjonen bør skiftast ut snart? I tillegg til nokon av dei folkevalde, sjølvsagt.

Om eg skulle plante eit tre

Då Johans i Mundal – tippoldefar min – gifta seg planta han nokre graner i skogkanten på Øvstebøen i Mundal. Det var ein gong på 1800-talet. Det vert sagt at plantane kom frå Amerika, og var ei bryllaupsgåve. Eg har alltid lurt på korleis dei hadde teke hand om plantane på den lange reisa. Kanskje dei eigentleg kom som frø? Eg veit ikkje, men i alle fall overlevde dei reisa heilt frå Amerika og til dei blei planta i Mundal.

Ei av granene står framleis som eit landemerke i Mundal. Ho blir berre kalla Edelgrana. Då dei andre blei hogge, og Edelgrana blei ståande att åleine, har ho hatt god plass til å breie ut greinene sine. Ungar og ungdom har i fleire generasjonar prøvd seg på å klatre til topps i Edelgrana. Ikkje alle har klart det. Greinene sit så tett at det ikkje er ei lett oppgåve å komme seg opp. Men dei som har klart det har fått god utsikt. Den siste eg veit om har vore til topps er Anders, som driv nabogarden. Han hadde med eit tau opp for å måle kor høg Edelgrana er. Omlag 31 meter høg, kom han til.

I 1990 hadde Sogn og Fjordane Skogselskap ein «konkurranse» for å registrere tjukke tre i fylket, både lauvtre og bartre. Eg tok mål av Edelgrana og sende dei til Skogselskapet. Den gongen var omkretsen 4,00 meter. Ho var det største bartreet i Balestrand kommune, som Fjærland den gong tilhøyrde, og det femte største bartreet i Sogn og Fjordane. Til samanlikning var det største bartreet i Sogndal kommune den gongen ei furu på Haukåsen som var 3,30 m. I samband med ein akedag ved Edelgrana i vinter målte vi omkretsen igjen. I dag er omkretsen omlag 4,60 m. Ho ser framleis grøn og frisk og fin ut, trass merker i borken av ungane som hadde tenkt å sage henne ned for eit par generasjonar sidan og merket etter ein hest som har gnage i borken.

Eg prøvde meg også på å fylgje tradisjonen med å plante eit tre då eg gifta meg. Eit epletre. Det blei ikkje særleg vellukka. Hjorten øydela epletreet før det hadde gitt oss så mykje som ei bøtte epler. Så no sit eg her både utan epletre og utan kjerring. Om det har nokon samanheng skal eg ikkje gje meg inn på å spekulera i.

Om eg skal plante eit tre igjen, eller så eit frø, med ynskje om at det skal bli til eit stort tre, så skulle det vere eit tre som byggjer meir på norsk tradisjon enn ein edelgranplante frå Amerika. Det skal vere eit frø av nestekjærleik, respekt og empati. Det er eit frø som kan vekse seg stort og sterkt i menneskehjarte. Eg skulle ynskje at dette frøet kan vekse seg like stort og sterkt som Edelgrana, og at det kan klare seg sjølv om nokon prøver å skade det; så sterkt at dei som prøver å sage det over ende gir seg i forsøket. Eg skulle ynskje at det veks fort opp og bli ei motvekt til tankegods og ideologi som kallar kristen nestekjærleik og menneskeverd for «godhetstyranni»; ei motvekt til dei som med å kalle nestekjærleik tyranni indirekte kallar Gud ein tyrann. Ei motvekt til dei som vender ryggen til respekt, empati og nestekjærleik og let seg styre av frykt for islamisering.

IMG_4289

Om eg skulle plante eit tre, så var det eit slikt tre eg ville plante. Og eg veit at i mange hjarte veks det slike tre, men eg veit også at i andre hjarte vil forsøket på å plante eit slikt tre vere som å så eit frø på steingrunn der det er lite jord. Der vil det spire raskt, men når sola går opp visnar det, for det manglar rot.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 27.2.2016

Post Navigation