MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the tag “klimaendringar”

Greta Thunberg, klimaendringar og konspirasjonsteoriar

Dei siste 12 månadane har gjennomsnittstemperaturen på målestasjonen i Fjærland i snitt vore 2,1 grader høgare enn normaltemperaturen. Normaltemperaturen er gjennomsnittstemperaturen i perioden 1961–1990. Kanskje 2018 var eit spesielt år i Fjærland når det gjeld nedbør og temperatur. Men det var det også i heile Norveg, heile Europa, og mange andre stader på kloden. Det er ein trend har vi sett over tid: at det fortløpande blir sett nye rekordar i vær og vind.

Eg har fleire gonger dei siste åra hevda at FN sitt klimapanel tek feil. Det er det forsåvidt fleire som meinar. Det finst framleis folk som fornektar klimaendringane. Somme av dei styrer landet vårt. Dei meinar også at klimarapportane frå FN er feil. Eg ser dei er feil fordi endringane går raskare enn klimapanelet har sagt.

Ei dame i eit ytterleggåande parti sa til meg at klimaendringar er noko sosialistane har funne på for å lure avgifter og skattepengar frå folk. Det er omlag like konspiratorisk som å tru at verda er styrt av reptilar, og at dronning Elizabeth av Storbritania er reptil. Når ho trekker seg tilbake om kvelden tek ho av seg menneskedrakten og et råe fuglar til kvelds. Millionar av mennesker trur at det er fakta, andre millionar trur på tusental ulike konspirasjonsteoriar. Som at klimaendringane er ein konspirasjonsteori skapt av sosialistane. Folk i dag er så opptekne med å byggje sitt eige perfekte ego på sosiale medier at vi ikkje evnar å avsløre konspirasjonsteoriar og falske nyhende. Folk trur på konspirasjonsteoriar som er skapte av folk med vitande vilje for å le av dei som går på limpinnen og trur på toskeskapen. Folk trur på kva som helst. Folk trur at flystripene på himmelen er gassar som sløvar ned menneska slik at vi ikkje gjer motstand mot demokratiske diktatorar som lurer oss i fella. Men folk trur ikkje på fakta som at dei same flya legg igjen enorme mengder klimaøydande gassar i atmosfæren.

Fjorårets kanskje beste tale blei halde av ein svensk femtenåring på ein FN-klimakonferanse i Polen. Greta Thunberg, no 16 år, seier ho skriv talane sine sjølv. Då kan ho retorikk betre enn dei fleste klimafornektarane, langt betre enn dei Frparane som samanliknar henne med ungdom som var manipulert av nazistar. (Dei har forresten gløymt at det var foreldra til nazi-ungdommane som var manipulerte.) Om slike politikarar seier jorda er flat og styrt av firfirsler som dronning Elizabeth blir vi ikkje forundra. Sjølv om dei er statsrådar i den norske regjeringa.

På FN sin klimakonferanse refsar Greta Thunberg min generasjon og min foreldregenerasjon for at vi har hatt kunnskap om kva klimaendringane fører med seg for våre etterkommarar i 20-30 år, og likevel gjer vi ikkje nok for å avgrense eller stoppe det. Kva skal eg svare, spør ho, når mine barn spør korfor ikkje besteforeldra deira, som visste om klimaendringane sine konsekvensar, gjorde meir for å berge livsvilkåra for sine eigne barnebarn.

Somme vil gi Greta Thunberg fredsprisen for at ho har sett så sterkt fokus på klimaproblema menneska har skapt. Men Thunberg er ingen fredsskapar. Ho er ein opprørar. Ho peikar på skulda og skammen hennar foreldregenerasjon har i klimaspørsmåla. Truleg har ho rett i at min generasjon og generasjonen før meg ikkje er vaksne nok til å gjere det som trengst for å gjere det leveleg for våre barnebarn. Vi overlet ansvaret til barn og barnebarn. Skal vi redde klimaet må vi vise Greta Thunberg og barna våre at vi må arbeide saman, ikkje mot kvarandre, for å redusere klimaendringane. At barn står mot foreldre og foreldre står mot barn vil ikkje redde klimaet.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 4.5.2019.

Advertisements

Dette er den nye kvardagen!

Det er tidlegare leiar i politiet sin beredskapstropp som brukar desse orda når han kommenterer truslane mot Tor Mikkel Wara denne veka. Anders Snortheimsmoen er ikkje overraska over truslane mot justisministeren. Slike angrep vil auke framover, trur han. Ifylgje politiet har 2 av 5 stortingspolitikarar opplevd alvorlege truslar, og 1 av 10 har av same årsak vurdert å trekke seg frå politikken. Dersom dette er den nye kvardagen, slik Snortheimsmoen trur, har vi eit demokratisk problem.

I ei undersøking gjort av NRK ynskjer halvparten av Frp sine tillitsvalde at «Judas-partiet og hyklarane» frå KrF ikkje skal få plass i regjeringa. Frp-profilar har også kalla KrF-politikarar ting som imam-sleikar og ansvarlege for terror og drap på kvinner og barn. Desse uttalane meiner visst Frp at KrF må tole, eller leggje bak seg og tilgje. Sjølv vil dei altså ikkje tilgje at KrF har sagt at dei vil arbeide for eit varmare samfunn, fordi den uttalen antydar at Frp står for eit kaldare samfunn. I sin kritikk av politiske motstandarar avslører Frp menneskesynet sitt. Dei viser kulde, arroganse og manglande evne til å tilgje. Dersom dette blir den nye kvardagen i norsk politikk har vi eit demokratisk problem.

Vi lever i ei verd som på mange måtar endrar seg på ein urovekkjande måte. Ikkje berre når det gjeld norsk politisk kvardag. Gong på gong kjem det nye rapportar om at klimaendringane går raskare enn FN sine klimarapportar har konkludert. Eigentleg er det rart at slike rapportar kjem overraskande på folk. Sjølv trudde eg ved inngangen til året 2017 at det i løpet av 2017 ville skje ting som ville endre folk sitt syn på klimaendringane. Eg trudde at stormar eller andre vêrfenomen skulle føre til at fleire ville innrømme menneskeskapte klimaendringar, og at politikarane i større grad tok tak i problema. Men arbeidet med å redusere klimaendringane går framleis alt for seint. Ein anna årsak til uro for mange er at maktbalansen i verda i endring, eller i ubalanse, som lett kan resultere i eit nytt våpenkappløp.

Det mest antisemittiske som har stått på trykk i norske aviser etter 2. verdskrig»

Eg har lyst å nemne ein ting til som eg meiner gir minst like stor grunn til uro som klima og makt i ubalanse. Eg vil nemne eit par lesarbrev som stod på trykk denne avisa. I fleire reisebrev kjem Ragnar Børsheim med uttalar om jødar og landet Israel som i ettertid har vore kritisert for sin hatefulle og antisemmitiske grunntone. I eit lesarbrev i Sogn Avis denne veka dokumenterer journalisten Arne Eide ei rekke faktafeil i reisebreva. Organisasjonen Med Israel for fred seier at reisebreva er det mest antisemmitiske som har stått på trykk i norske aviser etter førre verdskrigen. Det er viktig å ta sterk avstand til slike hatefulle og antisemmitiske lesarbrev.

IMG_6456

Skjermbilde frå Sogn Avis.

No er vi langt inne i adventstida. Sjølv fylgjer eg og barna med på fleire adventsseriar på tv. Vi ser på ein morosam og koseleg serie, og ein serie som ikkje berre er koseleg. Den koselege er klassikaren The julekalender. Den ikkje berre koselege serien er ein julekalender for barn produsert av Dansk Radio, Pakten. Der får vi eit alt for godt bilde av ein gut som blir mobba, og korleis skulen spelar på lag med mobbarane. Kontaktlæraren gjer det ho kan for å oppklare korfor det er så dårleg stemning i klassen, men blir motarbeidd av rektoren som sannsynlegvis tenkjer meir på ryktet til skulen enn på barna. Dette er kvardagen for mange norske barn. Det må vi alltid ha i bakhovudet når barn ser ut til å mistrivast. Adventstida og jula er forresten også tung og vanskeleg for mange vaksne. Det kan vi også ha i bakhovudet, og prøve å gjere tida betre for folk vi kjenner som vi veit slit.

Ekstremturke og matforsyning

I sommar har avisene vore fulle av varmerekordar, skogbrannar og turke. Og dei har vore fulle av kva konsekvensar turken får for norske bønder. Men turken har ikkje berre ramma Norge, den har ramma heile Nord-Europa, og truleg vil konsekvensane vere langt meir alvorlege i mange andre land enn her.

IMG_6097
Gradestokken i Mundal 28. juli kl 13.29.

No har ikkje eg tenkt å skrive så mykje om turken sine konsekvensar for norske bønder, sjølv om vi har merka det her òg. Vesentleg nedgang i grasproduksjonen gjer nok at det blir litt mindre dyr i fjøsen i vinter. Heldigvis hadde vi att litt rundballar frå i fjor. Ein del gardar i Fjærland har ikkje hatt så store avlingstap, andre gardar har hatt stor avlingsnedgang. Alt etter kva slags jord det er vi dyrkar gras på. Omlag 2/3-deler av arealet på garden min er turkeutsett, medan resten toler mykje turke. I sommar har eg også vatna areal som toler mykje turke, plassar det aldri har vore vatna før. Det har altså gått ein del diesel til å pumpe vatn frå Mundalselvi. Så lenge det er snø og is i fjella blir heldigvis ikkje elva turr. Men metoden for å berge avlingar medvirkar til klimaendring.

Ein av bonusane med vatning er at ein får sin eigen vesle regnboge.

Det som har undra meg litt er kor lite det har vore skrive om at turken gir konsekvensar for matproduksjonen i verda. At grasavlingane er låge er ein bagatell å rekne samanlikna med avlingstapa på korn og oljevekster. EU samla er verdas største produsent av kveite.Kina er største enkeltlandet på kveite-produksjon, men dei er likevel avhengig av import for å ha nok til seg sjølve. India er nest størst, medan USA og Russland vekslar om tredjeplassen. Men også i Russland er det avlingssvikt i år, med ein stipulert nedgang på minst 20 prosent. I tillegg blir det meldt om stor avlingsnedgang på korn og oljevekstar i Ukraina og Australia.

Konsekvensane av sviktande kornavlingar har her til lands drukna i media sin omtale av konsekvensane for norske bønder. Medan avisene er fulle av bilde med skogbrannar, is-smelting på Antarktis, brune, avsvidde enger og åkrar og at hestar må slaktast fordi fôret blir for dyrt, så er det ikkje mange ord om at turken fører til auka svelt i verda. Korfor er ikkje det eit tema i norske medie? Kanskje fordi vi er så rike at vi trur vi alltids får tak i korn ein eller anna plass frå i verda. Det er i alle fall det norske styresmakter byggjer sin politikk om matforsyning på. Dei seier at uansett kva krise som kan ramme, inklusive krig, naturkatastrofar og konsekvensar av klimaendringar, så er vi trygge på å få tak i den maten vi treng. For handelsvegane i verda vil uansett krisesituasjon fungere som normalt, meiner norske styresmakter, derfor vil vi kunne importere mat som før.

Kriseførebuing a la Norveg

For fagfolk i landbruket er mangelen på såkorn neste utfordring. Etter ein dårleg, våt haust i fjor, blei det knapt med såkorn i vår. Beredskapslageret på såkorn dekkar berre 15 prosent av eitt års forbruk. Landbruksorganisasjonane har år etter år teke opp trongen for å auke beredskapslageret, men har ikkje fått med seg styresmaktene. Til neste vår må det importerast mykje meir såfrø enn normalt. Vanlegvis importerer vi frå Sverige og Finland, for dei har frø som passar våre klimatiske forhold. Men der har som kjent turken ramma like hardt som elles i Europa. No blir det diskutert kor ein alternativt kan importere såkorn frå. Canada kan ha frø som passar her, men å importere derifrå gir utfordringar med floghavre og sjukdom.

Dei mest sannsynlege konsekvensane for norsk matvareproduksjon på kort sikt er auka tilgang på norsk kjøt frå storfe og sau no i haust. I tillegg kan det bli mangel på mjølkeprodukt som til dømes smør neste år. Dette har ein ikkje oversikt over enno. Men korn må vi importere. Slik vi brukar gjere, berre ein del meir enn vanleg.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 18.8.2018

Kva skal vi eta når økonomien kollapsar?

Kva skal vi eta når økonomien kollapsar?

I oktober 2013 var eg på eit symposium om landbruk på Teaterfestivalen i Fjaler. Publikum var teatersjefar, regisørar og skodespelarar. Dei ville høyre kva bønder tenkjer om framtida. Kvar er norsk landbruk om 40 år? Kva skjer om tilgangen til import blir borte? Det var eit par av spørsmåla som dei ville eg og andre innanfor landbruk skulle svare på. Denne teksten byggjer på innlegget eg hadde der.

I mitt hovud er det vanskeleg å sjå på utviklinga i landbruket utan å sjå på dei større utviklingstrekka i samfunnet. Med industialisering og effektivisering av landbruk og industri har økonomien endra seg frå ein berekraftig økonomi til ein kunstig påverka ikkje-berekraftig økonomi. Suksessen til denne kunstige økonomien blir målt i økonomisk vekst, som er ein føresetnad for at den ikkje skal kollapse. Det er vanskeleg å tru at slik vekst kan halde fram lenge. Med tanke på klimaendringane hadde det vore ein fordel om at dagens økonomi kollapsa i morgon. Eller helst i dag. 

barnmkanin
Kaniner kanskje?

Då far min var ung blei dei beste bøane slege med hesteslåmaskin. Resten vart slege med ljå. Det var arbeid for mange på ein gard, både drengar og budeier. Dei arbeidde stort sett for maten og litt pengar til sko og kle, og kanskje ei gåve dei kunne ta med seg om dei gjekk over breen på friarferd.

Oldemor mi hadde som del av kåret si eiga ku, som ho mjølka sjølv. Ho hadde sin eigen slåtteteig, eigen plass i høyløa til høyet, eigne bærbusker og sjølvsagt ved og poteter. Mjølka ho ikkje brukte sjølv kunne ho selje eller byte i varer.

Vi har gått frå ein økonomi der folk arbeidde og produserte for å livberge seg sjølve og borna, til ein økonomi der det nesten ikkje er grenser for kva vi har råd til. Den gamle økonomien var trong og vanskeleg for mange. Det kan fort den nye, kunstige økonomien bli òg. Vi lever som om økonomien alltid kan halde fram å vekse, sjølv om alle veit det ikkje kan skje. Likevel er framleis økonomisk vekst ei forutsetning for vår økonomi. Kanskje vaknar vi ein dag og ynskjer at vi hadde hatt like bra kårordningar som oldemor mi. Vi bør vere budde på at økonomien kan knekke saman. For det kjem til å skje.

Kva meinar eg med kunstig økonomi? Landbruk og industri har vore fanga i ein karusell med alltid nye krav om effektivisering. Når arbeidsplassane blei rasjonalisert bort blei det skapt nye næringar og nye arbeidsplassar. Desse har kome innan tenesteyting og sørvis. For å oppretthalde ein økonomisk vekst blir det stimulert ein auke i tenesteyting, sørvis og eit ikkje-bærekraftig forbruk av varer vi ikkje treng. Dersom økonomien skulle kollapse kjem ingen til å spørje etter desse tenestene eller varene, uansett kva årsaken til ein økonomsik kollaps vil vere.

Norske politikarar snakkar mykje om beredskap mot terror og slikt. Det er få politikarar som snakkar om beredskap i forhold til mat, og enno færre som ser ut til å forstå ein slik problematikk. Kva skjer om all import av mat opphøyrer? Då vil mange matvarer som er sjølvsagte i dag forsvinne. Vi vil mangle ris og få eit underskot på korn. Produksjonar som baserer seg på importert kraftfôr vil kollapse. Det gjeld både gris og kylling, og delvis også storfekjøt og mjølk. Politikarar som vel å undergrave mulegheiten for å vere sjølvforsynt med mat i ei tid då økonomi, politikk og klima er så ustabilt og sårbart som no, får mykje å stå til ansvar for når den kunstige økonomien vi dyrkar knekk saman.

Kriseførebuing à la Norveg

Inne i hovudet mitt høyrer eg ei tunn røyst som seier at du må no forstå det, pappa, at eg er fødd til å vera bonde – det er ikkje storesøskena mine. Og den tunne røysta seier vidare at vi er tre bønder her på garden; det er bestefar, du pappa og eg! Og eg forstår at den vesle røysta ser på oss tre som likeverde og like viktige, og slik set det vesle barnet alt i eit langt perspektiv; eit perspektiv få vaksne i dag klarar å sjå. Den tunne røysta får meg til, trass klimaendringar og økonomisk og politisk uro i verda, å sjå positivt på framtida.

Post Navigation