MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the tag “lam”

Raudt kjøt som klimatiltak

Dersom du er oppteken av klimaet skal du ikkje slutte å ete kjøt. Men du kan godt spørje kor kjøtet kjem frå, og korleis det er produsert. Så kan du velje deg kjøt som er ein del av løysinga både for klimaet og for å oppretthalde ein viss norsk sjølvbergingsgrad. Fleire nye forskningsprosjekt konkluderar nemleg med at beitedyr på fleire ulike måtar bidreg til å bitte karbon til jord.

Du treng ikkje å ha kjøtskam!

Agri Analyse har gjort ein gjennomgang av nyare internasjonal forskning på beitedyr og lagring av karbon i beitemark. – Beitedyr er ikkje eit klimaproblem, seier prosjektleiar i Agri Analyse, Margaret Hillestad, til nettstaden landbruk.no, som Norsk Landbrukssamvirke står bak. Beitedyr bidreg til karbonbinding på fleire måtar. Beitedyr gir graset djupare røter, og aukar på den måten aktiviteten i jorda og jorda si evne til å bitte karbon. Når sauer beitar i utmarka frå mai til september påvirkar dei gras, blomster, sopprøter og dei «metan-etande» bakteriane i jorda, seier Hillestad. I tillegg kan det sjå ut som beitinga fører til auka aktivitet av mikroorganismar oppå jorda og ein auke i «metan-etande» bakteriar som fangar opp metan frå pusten til dyra. Beitedyr som et lauv og kratt bidreg i tillegg til å halde landskapet ope. Å hindre gjengroing av opne landskap er viktig i eit snørikt land som Norge. Opne flater dekka av snø reflekterer meir sollys enn areal gjengrodd med skog. Dette kallar vi albedo-effekten, seier forskaren til landbruk.no. Totalt meiner ho beitedyr bidreg positivt i det norske klimarekneskapet.

89550854_205687987313737_1931533559940513792_n

I januar la Klimadepartementet fram ein ny klimakur-rapport, som viser korleis Norge skal redusere klimautslepp fram til 2030. Eit av dei viktigaste tiltaka der er å kutte kjøtforbruket til halvparten av dagens nivå. Det vil i fylgje Norsk institutt for bioøkonomi (Nibio) og Menon Economics, som har rekna på konsekvensane, føre til at nær ein tredel av Norge sitt landbruksareal vil gå ut av produksjon. I tillegg vil ein tredel av sysselsetjinga i norsk landbruk bli borte. Mykje av arealet som i dag er grunnlag for kjøt og mjølkeproduksjon er ikkje eigna til å dyrke grønnsaker eller korn. Dette vil føre til ein sterk svekking av norsk sjølvforsyning. Det virkar som ein del av dei meir ekstreme klimafolka ikkje tek inn over seg at det viktigaste behovet menneska har er mat. Ja, lufta vår og klimaet er også viktig, men klimakutta i landbruket må ikkje gå ut over Norge si evne til å produsere mat i ei tid då matproduksjonen i verda er svekka av klimaendringar.

Å sei at Norge må redusere kjøtproduksjon på utmarksbeite er altså feil som klimatiltak. Det same er eit anna av klimatiltaka i klimakur-rapporten: å plante til beiteareal med skog. Det er like dumt som å sei til inuittane på Grønland at dei må slutte å ete fisk og sel.

Dersom du likar kjøt, så treng du altså ikkje ha kjøtskam. Du kan bruke litt tid og finne kjøt som ikkje er produsert av soyabasert kraftfôr (og då må du også velje bort svin, kylling og oppdrettsfisk, som dei klimaekstreme av uforståelege grunnar vil du skal ete meir av). Du kan kjøpe kjøt av t.d. sau og lam som har gått i norsk natur og bidrege til karbonbinding både over og under jorda. Eller du kan kjøpe kjøt av storfe som går ute på beite så lenge det er muleg i norsk klima, og som klarar seg mest muleg utan kraftfôr. Vi har eit stort potensiale i å produsere kjøt på ein klimagod måte. 45 % av arealet i Norge er rekna for å vera eigna til beitebruk. Dette potensialet er langt frå utnytta.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 7. mars 2020.

Les også:
Bønder er ikkje vanlege folk.
Kva hjorten og folk flest ikkje veit.

Berre ein hund?

Berre ein hund er rekna for å vere ein av Per Sivle sine beste forteljingar, og er den mest kjente. Den handlar om venskapen mellom Per og hunden Hall. Teksten stod først på trykk i Sogor i 1887.

Den sommaren Per var tolv år kom engelskmannen Mister Johnsen til garden på Stalheim på Voss. Johnsen ville gå turar i fjella, og søkte husrom. Med seg hadde han hunden Hall. Per Sivle sine ord om første møte med hunden er slik: «…der attom honom stod med labbarne paa dørstokken og glodde inn i stova eit ubeist so skræmelegt, at eg ikkje kjende føterne under meg, so fælen vart eg. Trollet tottest meg vera likso stort som ei liti kviga…»

Per blei snart som ein hjelpar til den rike engelskmannen. Han vart etter kvart godt kjent med hunden Hall og blei glad i han. Det var velsigna dagar for Per, men dei enda brått og tragisk då Johnsen fall frå fjellet og ned i fossjuvet Helvete. Banda mellom Per og Hall blei sterkare, men hunden blei etter kvart jaga bort av dei vaksne og blei borte i fjella. Dei trudde hunden var daud, heilt til dei oppdaga at sauer og lam var drepne av udyr. Då jakta dei på Hall, og skada han, men på nytt forsvann hunden i fjella. Dei vaksne sitt hat mot Hall var like sterkt som Per sin kjærleik til hunden. Derfor kunne ikkje dei vaksne forstå Per sitt forhold til Hall. Den skadde hunden søkte tilbake til Per, som pleia han og gøymde han. Dette blei sjølvsagt oppdaga, og Hall blei skoten.

«Han Hall var ikkje anna han stakar, han var berre ein hund. Men um han no og berre var ein hund, so var han daa kor som er, ein framifraa hund; han var framifraa baade stor og klok, og livde dertil sitt hundeliv so framifraa utbytt av lagnaden millom lukka og ulukka, at livssoga hans, vissa for meg, eig fullt so vel krav paa aa minnast som mangt eit mannsliv.»

Bandet mellom menneske og hundar har utvikla seg gjennom fleire tusen år. Hundar har blitt inkludert som familimedlemmer, enten dei blir opplært til nyttig bruk, eller dei blir bortskjemde som babyen og einebarnet i familien. Medan hunden sin status hos folk er høg, er sauen sin status hos folk flest synkande. Bønder er, som eg har gjort greie for i tidlegare innhogg, ikkje som folk flest.

I kronikken «Ikkje berre ein hund» på forskning.no hervdar Kristin Armstrong Oma at sauen sin status er i ferd med å endre seg, ikkje hos folk flest, men hos sauebonden. Ho hevdar at bønder ikkje lenger ser på sauene sine som individ, eller subjekt, men at dei ser på sauene som ein flokk utan personlegdom, og trekker derfor slutninga at bønder ikkje kan vere like glade i sauene sine som ein hundeeigar er i hunden sin. For dersom saueeigaren hadde vore like glade i sauene sine som hundeeigaren i hunden sin, så hadde ikkje bonden sleppt sauene sine på beite der det har skjedd at hundeeigarar let hundane springe laust utan å bry seg med at det er sauer der.

Eg sende nyleg ein sau til slakt. Ho var på alder med ein gamal hund, og minst like klok. Og sjølv om forskarar meinar dei kan prove at eg ikkje er glad i sauene mine, så er eg trist og lei meg når eg sender sauer og til slakt. Eg syns også det er trist at hjelpelause lam og hjortekalvar blir drept av hundar fordi hundeeigaren er så glad i hunden sin at han meinar at bandtvang og norsk lov ikkje gjeld. Kor glade er slike hundeeigarar eigentleg i dyr? Gjeld empatien deira ikkje lenger enn til sin eigen hund? Det er heldigvis ikkje hundeeigarar flest som oppfører seg så rått og empatilaust mot andre dyr. Og for dei det gjeld er det ikkje for seint å bli lovlydige og begynne å respektere bandtvangen!

Musikalitet i jordbruksforhandlingane

Musikalsk og enkel innføring i jordbruksforhandlingane (for dummies).

Bondeorganisasjonane var fulle av optimisme då dei la fram kravet i jordbruksforhandlingane. Stortinget hadde overkøyrt landbruksminister Jon Georg Dale si landbruksmelding, og sa mellom anna at inntektsgapet til andre samfunnsgrupper skulle reduserast. Etter forhandlingar på overtid seier bondeorganisasjonane dei ikkje klarte å oppnå ein avtale med staten som fører til at inntektsgapet til andre grupper minkar. Derfor braut dei forhandlingane og har gått til aksjonar.

Då landbruksorganisasjonane la fram sitt krav for nokre veker sidan, var kravet ein auke i årsinntekt på omlag 31.000 kroner. Dette er 15.000 meir enn prognosert lønnsauke for andre samfunnsgrupper i 2018. Dette meinte statens forhandlar, Leif Forsell, var umusikalsk.

Statistisk sentralbyrå gir kvart år ut tal som viser gjennomsnittleg inntekt for ulike grupper i samfunnet. På denne lista ligg mjølke- og husdyrprodusentar på 305.-plass med ei gjennomsnittleg årsinntekt i 2016 på 331.000 kroner. Det var ein auke i årsinntekt frå året før på 4.800 kroner. Leif Forsell, som tykkjer dette er umusikalsk, er sjølv leiar i offentleg administrasjon. Ifylgje statistikken har hans gruppe ei gjennomsnittleg årsinntekt på over ein million (1.092.000,-) kroner. Det var ein auke på 22.000,- frå 2015. Eg anar ikkje om Leif Forsell dreg opp gjennomsnittsinntekta til gruppa, eller om han dreg det ned. Men eg meir enn anar at han ikkje er særleg musikalsk.

mai17_1.jpg

For å gjere tala meir forståelege kan vi samanlikne med fleire grupper på lista. Bak mjølkebøndene er det ni grupper til. Fire av desse er også innanfor landbruket. Resten av plassane på botn tek kafé-, koisk- og bensinstasjon-tilsette. Alle andre grupper tenar meir. Grunnskulelærarar har ei gjennomsnittleg årsinntekt i 2016 på 513.600 kroner. Det var ein auke på 12.000 frå 2015. Journalistar tente 566.000 kroner i 2016. Det var ein auke på 13.000 frå året før. Politikarar tente 775.000 kroner i 2016. Det var ein auke på 35.000 frå året før, og eit avansement på lista frå 26. til 21.-plass.

Les heile statistikken over inntekta for alle samfunnsgrupper i Norveg her!

Korfor er så Forsell og Dale på den eine sida, og bondeorganisasjonane på den andre sida så usamde om desse faktatala? Når Forsell og Dale snakkar så unngår dei heilt å komme inn på inntekt og inntektsauke rekna i kroner og øre. Dei snakkar om prosentvis inntektsauke. Og alle forstår at om dei gruppene som tenar minst skal ha like mykje inntektsauke som dei som tenar meir, så blir prosentane høge. Slik prøver Forsell og Dale å framstille bøndene som kravstore når dei krev ein inntektsauke som berre tettar gapet til andre grupper litt. Forsell sine uttalar om umusikalitet blant bøndene blir nokså malplasserte. Det framstår som både sjølvmotseiiande og uintelligent når folk som ikkje har greie på musikk brukar manipulasjon og falske tonar for å bevise at andre er umusikalske.

mai17_3.jpg

Gamalnorsk spelsau med trillingar, mai 2017-

Dale snakkar om bøndene si gode inntektsutvikling siste åra. Bøndene hadde altså ein gjennomsnittleg inntektsauke på 4.800 kroner i fjor, medan politikarar hadde ein lønnsauke på rekordstore 35.000 kroner. Når Dale kommenterte brotet i jordbruksforhandlingane brukte han ein del tid på å snakke om bønder og vanlege folk. Han snakka forresten mest om vanlege folk. Det er vanlege folk som må betale for bøndene sine krav, sa han. Han ’forstår’ at bønder ikkje er vanlege folk. Vanlege folk ville vel ikkje arbeidd kvar kvar kveld og kvar helg heile året for landets dårlegaste løn? Kvifor gjer vi bønder det likevel? Ein kollega i Fjærland sa ein gong på eit møte at han verdset det å vere sin eigen herre til 200.000 kroner. Slik kom han opp i same inntekt som ein industriarbeidar, meinte han. Ikkje for å øydeleggje dette gode sitatet, men fridom betalar dessverre ikkje rekningar. Derfor er bondeaksjonane no heilt naudsynte.

Les også:

Kriseførebuing á la Norveg. (Sogn Avis 18.2.2017)

Bønder er ikkje vanlege folk. (Nationen 10.1.2017)

Avl på ville vegar

Ein kan lett bli oppfatta som altfor kritisk når ein gong etter gong set søkelys på aktuelle samfunnsspørsmål. Den tilbakemeldinga trur eg fleire spaltistar har opplevd. Men sjølv om mykje går bra i Norveg og i kommunane Sogn Avis dekkar, så er det likevel mest interessant å setje søkelys på det som er på ville vegar; det kritikkverdige. Akkurat i dag tenkte eg å ta opp to ting som er på ville vegar. Det første er norske forsikringsselskap si kyniske haldning til småbarn som t.d. har hatt små problem med språkutvikling. Det andre er norsk saueavl på ville vegar.

Om du ynskjer å forsikre barnet ditt i norske forsikringsselskap så må du unngå at barnet treng hjelp av Pedagogisk-psykologisk teneste (PPT). Om du som forelder forstår at barnet ditt har eit problem med å uttale visse konsonantar, og har så mange erstatningslydar at det er vanskeleg å forstå kva fireåringen seier, så gjer du sjølvsagt det du kan for at barnet skal få hjelp. Og PPT har god kompetanse på å hjelpe. Men ingen informerer foreldra om at når barnet blir registrert hos PPT, så mister det retten til å vere forsikra i tre år frå siste kontakt med PPT. Uansett kor friskt PPT seier barnet er. Det var ei fortvila mor som gjorde meg merksam på dette. Og ho kjenner fleire foreldre som hadde oppdaga det same. Så generaliserande og kyniske er norske forsikringsselskap mot småbarnsforeldre og barn. Kva skal ein då gjere som foreldre når ein veit dette og skulen seier at dei ikkje trur det er nokon grunn til uro, men at kanskje PPT bør vurdere språkutviklinga til sjuåringen? Då må ein velje mellom å ha eit forsikra barn eller å risikere å få mistanken mot seg om at ein som foreldre ikkje ynskjer barnets beste. Mora eg snakka med kjente til slike tilfelle i ein kommune her i Sogn. For meg er det uforståeleg at barn vert handsama så kynisk.

Så var det det med avl på ville vegar. Som sauebonde har eg fulgt litt med på fb-grupper om sau. Eit tema som går igjen er at avl på produktivitet har øydelagt norsk kvit sau (NKS). Det har mange år vore avla på produktivitet. Di høgare lammetal, di høgare avlsverdi har væren. Det er ein vilja sjølvforsterkande spiral. Om ein fylgjer med på fb-sida Sauefolk, kan ein lese om sauer som får både fire og fem lam; om lam som er slappe og treng hjelp til å reise seg og få tak i spenen etter lamming; om mykje arbeid med å fjerne forsterhinna frå altfor slappe lam. Sauer har to spenar. Det passar til to lam. Norsk landbrukspolitikk og avl har ført til ein rase som får fleire og fleire lam. På Sauefolk kan ein lese om bønder som opplever at lam dør fordi dei manglar energi. Bønder som har både NKS og spælsau fortel om kor mykje meir energi og livsvilje spællamma har. Dei snakkar om NKS som ein øydelagt rase. Eg har sjølv snakka med bønder som fortel om sauer der buken sprekk pga alt for mange lam. Og dei snakkar om sauer som har problem med hofter og bein, og som blir sjuke og utslitne i ung alder.

Det blir mykje kopplam. For å få økonomi med kopplam blir dei fôra med store mengder kraftfôr og slakta tidleg sommar. Sjølv om dei verken har smaken eller sunnheita til lam frå fjellbeite blir dei lett selde som grillmat. Kritikken her er ikkje meint mot sauebønder. For å få økonomi i produksjonen gjer sjølvsagt gode sauebønder det landbrukspolitikken legg opp til. Sjølv har eg berre ein «hobbyproduksjon» på gamalnorsk spælsau, og tek ikkje slike omsyn. God helg!

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis, som nyleg blei kåra til årets lokalavis.
Alle foto: Iselin K. Liseter

13221558_784357431700618_3615693070232550410_n

God dag, mitt namn er Kevin – og eg er heilt magisk!

No er det vår med spirekraft og høgtidsdagar. Mange tykkjer mai er den vakraste månaden i året. Det er kanskje kontrasten til vinteren som gjer det. Alt går så fort no. Trea blir fort grøne. Graset veks fort. Og plutseleg poppar det opp blomar både her og der. Til og med lamma veks fort, så fort at eg kvart år blir forundra over kor fort lam doblar og tredoblar vekta si. Her i Mundal låg det framleis snø i byrjinga av mai, andre stader i Fjærland ligg det snø framleis. Men likevel går det fort. Ikkje før er snøen borte så er bøane grøne og fine.

No er det mai og møkalukt. Eg høyrer dei som rynkar på nasen av møkalukta. Då seier eg at det er lukta av våren dei kjenner. Og våren er vakker og våren luktar godt! Men det er no eit kjent faktum blant bønder at naboen si møk alltid luktar dårlegare. Meøka er bonden sitt gull, seier eit gamalt ordtak. Og bønder har ikkje så mykje gull liggjande, så vi må ta vare på det gullet vi har. Men husdyrgjødsla er ikkje verd noko om ein lagrar ho; ho må utnyttast på beste måte. Då skaper ein verdiar. Så må ein håpe og tru at den nye jordbruksavtalen legg til rette for framleis matproduksjon og andre verdiar berre eit aktivt landbruk kan skape. Slik at vi bønder kan halde fram å spreie gullmøkk – eller gylle som ein ofte kallar det. Eg har stor respekt for Bonde- og småbrukarlaget ikkje vil skrive under på ein avtale som gjer at norske matprodusentar blir lønnstapar år etter år.

Det er ikkje berre naturen ute som vaknar til liv om våren. Medan naturen kler seg opp i sin finaste bunad til nasjonaldagsfeiring, med blomsterprakt og grøne skogar mot kvitkledde fjelltoppar, yrer det av nyskapt liv i mange sauefjøsar rundt i landet. For meg er det kanskje lamminga som er det vakraste vårteiknet. Eg har ein liten flokk gamalnorsk spælsau. No sprett det lam rundt alle plassar både inne i fjøsen og ute i hagane her. Dei er kvite, svarte, grå og brune i alle slags nyansar og kombinasjonar. Nokre av dei treng litt ekstra omsorg i starten. Desse gir tolvåringen namn til. Vi har mellom anna ein Jumbo, eit stort sterkt værlam. Og så har vi Kevin. Han er kanskje kalla opp etter Kevin i fjernsynsprogrammet Rundlurt. Han som alltid presenterer seg med: God dag, mitt namn er Kevin, og eg er magikar. Kopplammet Kevin kunne godt presentert seg slik: God dag, mitt namn er Kevin, og eg er heilt magisk. Du ville trudd han utan å spørje meir.

Kevin og Bella

God dag, hunden Bella, eg heite Kevin, og eg er heilt magisk!

Denne veka har eg hatt eit prosjekt saman med tolvåringen. Ho blei spurd om å framføre ein prolog på den årlege folkefesten på Fjærland bygdahus 17. mai om kvelden. Pappa, kan ikkje eg og du lage eit dikt? spurde ho. Og det har vi gjort. Til streng rytme og med rim – med opningsdiktet i Arne Garborgs Haugtussa som modell. Kanskje vi begge har lært noko av dette, både om å dikte og om kvarandre. I det minste har eg fått større respekt for diktaren Garborg sitt store verk, etter mi meining hans største; Haugtussa. No er prosjektet avslutta for min del, men for tolvåringen er det ikkje avslutta før diktet er framført.

I ei verd som ser meir og meir uroleg ut må vi setje ekstra stor pris på verdiane vi feirar på nasjonaldagen vår. Det er ikkje ein sjølvsagt ting at fridom og eiga grunnlov vil vare evig. Vi må ikkje berre feire, vi må også verne om grunnlova og fridommen. Med dette vil eg ynskje alle til lukke med nasjonaldagen!

Kevin og Jumbo

Kevin og Jumbo

KevinBellaJasmin

Katten Jasmin lurer litt på om Kevin er jaktbar.

Denne teksten er trykt som Innhogg i Sogn Avis 16. mai 2015.

1. mai 2015 i bilde

Nesten halvparten av sauene har lamma. Hadde ut seks sauer til med ti lam i dag. No går dei i dei gamle hagane over gardstunet mot skogkanten.

Eg har ikkje hatt tid å gå i tog under parolar i dag. Men eg har gått omtrent 17.060 steg. Eller 12,7 kilometer. Mange av desse stega har eg gått mellom dyra mine.

Her er nokre bilde frå 1. mai på Øvre Mundal, bruk 1:


        

Vårteikn: lamming

Lamminga starta som sagt litt tidleg i vår, for eg hadde nok ikkje heilt kontroll på det nykjøpte værlammet eit par gonger i fjor haust. Kan vel sei at han var produktiv – åtte sauer klarte han å gjere drektige på eit par korte turar inne hos sauene. No er det litt pause i lamminga, men det nærmar seg raskt det tidspunktet for lamming som stemmer med planlagt innslepp av værane…

(Her skal det komme eit bilde av væren–)

Dei første sauene med lam nyt dagane ute i hagen. 

   

       

Lamming

Lamminga starta her før helga. I går sleppte vi ut tre sauer og seks lam. Gamleværen står på bakføtene og lurer på om det er han som er faren. Det er vår no, sjølv om det framleis ligg snø på flatane i Mundal. 

     

Post Navigation