MANN MED GREIP

Kommentarar, tekstar og bilde frå Johannes Eggen Mundal. Del gjerne blogginnlegga, men ikkje bruk bilder utan avtale med meg!

Archive for the tag “økonomi”

Meir sårbar økonomi

For fem år sidan skreiv eg om kor sårbare vi er om ei krise skjer. Kva skal vi ete når økonomien kollapsar? spurde eg. Den gongen trudde eg økonomien kjem til å kollapse fordi den byggjer på at den er avhengig av vekst. Isolert sett er det kanskje sant. Men om ein prøver å sjå økonomi og klima i samanheng så ser ein lett at dagens økonomiske system ikkje er klimavennleg.

IMG_6290

Eg trur framleis at økonomien kan kollapse. Men eg ser meir og meir økonomien i andre samanhengar. Økonomi saman med politikk. Økonomi saman med klima. Økonomi saman med endra samfunnstrekk. Økonomar er ikkje utdanna til å sjå alle desse samanhengane. Olav Arnar Bøe, tidlegare rektor for jordbruksskulen i Aurland og forfattar av lærebøker i økologi, sa det omtrent slik: Økonomar tek oftare feil enn barnehagebarn. Eit barnehagebarn treff statistisk rett halvparten av gongene om du spør om økonomien kjem til å gå opp eller ned neste åra. Men økonomane fjernsynet inviterar til studio tek oftast feil. Likevel inviterer dei same økonomane tilbake neste gong dei lurer på noko.

Fofor nokre år sidan flirte folk av meg då eg sa at i økonomisk nedgangstid kan store deler av oljefondet forsvinne. I dag høyrde eg ein sjeføkonom sei det same.

Økonomien kjem kanskje ikkje til å kollapse av seg sjølv. Det er sannsynleg at klimakriser eller andre kriser vil vera ein utløysande faktor. Dersom dei økonomiske verdiane og prinsippa som styrer verda i dag ikkje blir endra av menneska, kan det bli klimaet som tvingar endringane fram. Eigentleg trudde eg ved årsskiftet til 2017 at det var året klimahendingar ville få folk til å forstå at klimaet måtte takast på alvor og klimaendringane motarbeidast. Det same trudde eg då vi gjekk over frå 2017 til 2018. No veit eg eigentleg ikkje kva eg skal tru meir. Fokuset på klimaendringar har rett nok auka. Mange store ord blir sagt. Utan økonomiske, politiske og personlege endringar blir dei store orda til tomme ord. Dei blir til uro og til misnøye. Og det er det motsette av kva økologien og økonomien treng.

For mange år sidan stilte eg også spørsmål om kor lenge bustadprisane kan stige. Då ga økonomane inntrykk av at det vil dei gjere evig. Og eg spurde kor trygt oljefondet er. Eg sa at i økonomisk nedgangstid kan store delar av oljefondet, som ironisk nok er bygd på klimaøydande økonomisk vekst, forsvinne. Folk flirte av meg då. I kveld høyrde eg Elisabeth Holvik, sjeføkonom i Sparebank1, advare om at Norge er svakare mot økonomisk uro i dag enn finanskrisa i 2011. Finanskrisa for sju år sidan blei løyst med å senke renta. Det blei ikkje gjort vekstkraftige reformer. Derfor vil ei ny finanskrise ramme hardare enn førre, og kan føre til at verdien av oljefondet blir kraftig redusert. Det seier altså sjefsøkonomen i Sparebank1. Sjølv ho blir motsagt av andre økonomar kan ho ha rett.

Island er det landet som har komme best ut av finanskrisa, meinar Holvik. Der forstod dei at tiltaka som blei gjort var eit gode for fellesskapet på lang sikt. Dei gjorde det for barnebarna og for fellesskapet. Fellesskap, tillit og lojalitet kjenneteiknar familen og små samfunn, seier Holvik. Elles i Europa ser vi at desse eigenskapane står svakare enn før. På den måten set Holvik økonomien inn i ein større samanheng. Og om vi teiknar eit større bilde enn Holvik gjer kan vi ta med økonomisk uro og dei kritisk låge avlingane på korn i Europa denne sommaren, årsaka av klimaendringar, så er vi nærare ein økonomisk kollaps no enn sist eg skreiv om det.

Denne teksten var trykt som Innhogg i Sogn Avis 15.9.2018.

Advertisements

Kva skal vi eta når økonomien kollapsar?

I oktober 2013 var eg på eit symposium om landbruk på Teaterfestivalen i Fjaler. Publikum var teatersjefar, regisørar og skodespelarar. Dei ville høyre kva bønder tenkjer om framtida. Kvar er norsk landbruk om 40 år? Kva skjer om tilgangen til import blir borte? Det var eit par av spørsmåla som dei ville eg og andre innanfor landbruk skulle svare på. Denne teksten byggjer på innlegget eg hadde der.

I mitt hovud er det vanskeleg å sjå på utviklinga i landbruket utan å sjå på dei større utviklingstrekka i samfunnet. Med industialisering og effektivisering av landbruk og industri har økonomien endra seg frå ein berekraftig økonomi til ein kunstig påverka ikkje-berekraftig økonomi. Suksessen til denne kunstige økonomien blir målt i økonomisk vekst, som er ein føresetnad for at den ikkje skal kollapse. Det er vanskeleg å tru at slik vekst kan halde fram lenge. Med tanke på klimaendringane hadde det vore ein fordel om at dagens økonomi kollapsa i morgon. Eller helst i dag. 

barnmkanin
Kaniner kanskje?

Då far min var ung blei dei beste bøane slege med hesteslåmaskin. Resten vart slege med ljå. Det var arbeid for mange på ein gard, både drengar og budeier. Dei arbeidde stort sett for maten og litt pengar til sko og kle, og kanskje ei gåve dei kunne ta med seg om dei gjekk over breen på friarferd.

Oldemor mi hadde som del av kåret si eiga ku, som ho mjølka sjølv. Ho hadde sin eigen slåtteteig, eigen plass i høyløa til høyet, eigne bærbusker og sjølvsagt ved og poteter. Mjølka ho ikkje brukte sjølv kunne ho selje eller byte i varer.

Vi har gått frå ein økonomi der folk arbeidde og produserte for å livberge seg sjølve og borna, til ein økonomi der det nesten ikkje er grenser for kva vi har råd til. Den gamle økonomien var trong og vanskeleg for mange. Det kan fort den nye, kunstige økonomien bli òg. Vi lever som om økonomien alltid kan halde fram å vekse, sjølv om alle veit det ikkje kan skje. Likevel er framleis økonomisk vekst ei forutsetning for vår økonomi. Kanskje vaknar vi ein dag og ynskjer at vi hadde hatt like bra kårordningar som oldemor mi. Vi bør vere budde på at økonomien kan knekke saman. For det kjem til å skje.

Kva meinar eg med kunstig økonomi? Landbruk og industri har vore fanga i ein karusell med alltid nye krav om effektivisering. Når arbeidsplassane blei rasjonalisert bort blei det skapt nye næringar og nye arbeidsplassar. Desse har kome innan tenesteyting og sørvis. For å oppretthalde ein økonomisk vekst blir det stimulert ein auke i tenesteyting, sørvis og eit ikkje-bærekraftig forbruk av varer vi ikkje treng. Dersom økonomien skulle kollapse kjem ingen til å spørje etter desse tenestene eller varene, uansett kva årsaken til ein økonomsik kollaps vil vere.

Norske politikarar snakkar mykje om beredskap mot terror og slikt. Det er få politikarar som snakkar om beredskap i forhold til mat, og enno færre som ser ut til å forstå ein slik problematikk. Kva skjer om all import av mat opphøyrer? Då vil mange matvarer som er sjølvsagte i dag forsvinne. Vi vil mangle ris og få eit underskot på korn. Produksjonar som baserer seg på importert kraftfôr vil kollapse. Det gjeld både gris og kylling, og delvis også storfekjøt og mjølk. Politikarar som vel å undergrave mulegheiten for å vere sjølvforsynt med mat i ei tid då økonomi, politikk og klima er så ustabilt og sårbart som no, får mykje å stå til ansvar for når den kunstige økonomien vi dyrkar knekk saman.

Kriseførebuing à la Norveg

Inne i hovudet mitt høyrer eg ei tunn røyst som seier at du må no forstå det, pappa, at eg er fødd til å vera bonde – det er ikkje storesøskena mine. Og den tunne røysta seier vidare at vi er tre bønder her på garden; det er bestefar, du pappa og eg! Og eg forstår at den vesle røysta ser på oss tre som likeverde og like viktige, og slik set det vesle barnet alt i eit langt perspektiv; eit perspektiv få vaksne i dag klarar å sjå. Den tunne røysta får meg til, trass klimaendringar og økonomisk og politisk uro i verda, å sjå positivt på framtida.

Post Navigation